એનો અર્થ આહાહા! પરિણામનો કર્તા પર્યાય છે, હું કર્તા નથી.
અને થવા યોગ્ય થાય છે એને જાણતો નથી, જાણનારને જાણું છું. આહાહા!
એમાં નિયમથી સમ્યગ્દર્શન થાય એમ તેરમી ગાથામાં (આવ્યું), એ જ ભાવ આવ્યો અહીંયાં.
કોપી-ટુ-કોપી (copy-to-copy, નકલ-થી-નકલ) છે, true copy (ટ્રૂ કોપી, સાચી નકલ). ભૂતાર્થનયે નવને જાણ તું! આહાહા!
થવા યોગ્ય થાય છે એમ જાણે, એ એને જાણવા ન રોકાય, એમ.
મુમુક્ષુ:- ન રોકાય. જાણનારને જાણવામાં આવી જાય. ઉત્તર:- (હા),
થવા યોગ્ય થાય છે એને જાણવા રોકાય તો આ જાણનાર ન જણાય.
તેરમી ગાથા સમ્યગ્દર્શનની, બોલો! એકને માને તો પણ સમ્યગ્દર્શન, નવને ભૂતાર્થનયે જાણે તો પણ સમ્યગ્દર્શન, બોલો!
કે નવને જાણતાં સમ્યગ્દર્શન થાય? પણ આગળ ભૂતાર્થ શબ્દ છે, એ ધ્યાન રાખજે.
નવના લક્ષે ન થાય, નવ કર્મ થાય તો પણ ન થાય, નવ જ્ઞેય થાય તો પણ ન થાય.
એક ભગવાન આત્માને જાણ તું. આહાહા! કર્તાબુદ્ધિ ગઈ અને જ્ઞાતાબુદ્ધિ ગઈ અને સ્વરૂપમાં આવી ગયો.
થવા યોગ્ય થાય છે અને જાણનાર જણાય છે. આહાહા!
દિવ્યધ્વનિમાં આવ્યું હતું, બોલો! ઘણાય પણ પામ્યા હશે એ (સાંભળીને). આહાહા!
જેનાથી સાધ્યની સિદ્ધિ થાય એ પરમાર્થ છે, એમાં સાક્ષાત્ અનુભવ થાય.
દર્શન થાય ભગવાનના એટલી વાત સાચી છે, બાકી બધું સમજવાનું ઘણું આવે. આહાહા!
કયું પાનું છે? મુમુક્ષુ:- ૮મું પાનું, છેલ્લો પેરેગ્રાફ. ઉત્તર:- ૮મું છે. થઈ ગયો ટાઈમ, લો.
એટલે રાહ જોતો હતો ૧૦ ની, ૧૦ ના ટાઈમની રાહ જોતો હતો.
(મંગલાચરણ)
ઉત્તર:- બોલો બહેન. મુમુક્ષુ:- લાસ્ટ પેરેગ્રાફ હતો.
ઉત્તર:- છેલ્લો પેરેગ્રાફ. જ્ઞાયક નથી ત્યમ પર તણો.
મુમુક્ષુ:- 'જ્ઞાયક નથી ત્યમ પર તણો, જ્ઞાયક તો જ્ઞાયક છે' બસ પરને જાણવાનો પક્ષ હતો તે છૂટી ગયો.
જ્ઞાયક પરને જાણતો નથી એટલું કહ્યું -જ્ઞાયક જ્ઞાયકને જાણે છે એવો નિશ્ચયનય છે -એમ ન લીધું.
ઉત્તર:- આહાહા! મૂળ ગાથામાં આટલું લીધું, એમ.
કુંદકુંદ ભગવાને એટલું જ લીધું કે 'જ્ઞાયક નથી પર તણો’
એટલે પરને જાણતો નથી, જ્ઞાયક જ્ઞાયકને જાણે છે એ કાઢી નાખ્યું.
ટીકાકાર એ લેશે, (પણ) મૂળમાં નથી. મૂળમાં અસદ્ભૂત વ્યવહાર કાઢીને સીધો સ્વભાવમાં લઈ ગયા.
અને ટીકાકારે અસદ્ભૂત વ્યવહારનો નિષેધ કરી સદ્ભૂતમાં લાવ્યા,
તેથી સાધ્યની કાંઈ સિદ્ધિ નથી એમ કરીને જ્ઞાયક જ્ઞાયકમાં લઈ ગયા.
એક stage (સ્ટેજ, કદમ) (ઉમેરિયો), ટીકામાં હંમેશા થોડુંક વધારે હોય. મૂળમાં તો આટલું જ છે.
મુમુક્ષુ:- 'જ્ઞાયક નથી ત્યમ પર તણો, જ્ઞાયક તો જ્ઞાયક જ છે' બસ પરને જાણવાનો પક્ષ હતો તે છૂટી ગયો.
જ્ઞાયક પરને જાણતો નથી એટલું કહ્યું -જ્ઞાયક જ્ઞાયકને જાણે છે એવો નિશ્ચયનય છે -એમ ન લીધું.
નિશ્ચયનયથી જ્ઞાયક જ્ઞાયકને જાણે છે એમ નહિ, પરંતુ જ્ઞાયક તો જ્ઞાયક જ છે, બસ.
જ્ઞાનની પર્યાય સ્વભાવથી જ આત્માને જાણ્યા કરે છે. એમાં નયની કોઈ જરૂરત જ નથી. ઉત્તર:- જાણશે એમ નહિ, જાણ્યા કરે છે,
continue (કંટીન્યુ, નિરંતર ચાલુ) છે, એમ. જેમ આમાં અનાદિ-અનંત છે, એમ રાગને જાણ્યા કરશે અનાદિ-અનંત, એમ નથી.
કેમ કે એ વિભાવ છે અને આ તો સ્વભાવ છે.
અનાદિ-અનંત એમ કહે છે, આબાળગોપાળ સૌને, સદાકાળ કહ્યુંને?
સદાકાળ એટલે ત્રણેકાળ, અનુભવમાં આવે છે બધાને, નિગોદમાં પણ આવે છે.
બસ. જ્ઞાનની પર્યાય સ્વભાવથી જ આત્માને જાણ્યા કરે છે.
જ્ઞાનની પર્યાય સ્વભાવથી જ આત્માને જાણ્યા કરે છે.
નિશ્ચયનયે જો આત્માને જાણે છે, નિશ્ચયનયે આત્માને જાણે છે તો વ્યવહારનયે પરને જાણે છે.
સ્વ-પર બન્ને આવી જાય ને? નિશ્ચયનયે સ્વને જાણે છે તો નય તો સાપેક્ષ જ હોય છે, નિરપેક્ષ નય તો મિથ્યાનય.
નિશ્ચયનયે આત્માને જાણે છે તો વ્યવહારનયે પરને જાણે છે (એમ) આવશે.
એટલે નિશ્ચયનય નહિ, પણ સ્વભાવથી જ જ્ઞાન આત્માને જાણ્યા કરે છે.
પ્રકાશ સૂર્યને પ્રસિદ્ધ કર્યા જ કરે છે, અનાદિ-અનંત, એમ.
બસ. જ્ઞાનની પર્યાય સ્વભાવથી જ આત્માને જાણ્યા કરે છે.
મુમુક્ષુ:- એમાં નયની કોઈ જરૂરત જ નથી.
આબાળગોપાળ સૌને આત્મા સદાકાળ અનુભવમાં આવી રહ્યો છે.
'સદાકાળ' અર્થાત્ સ્વભાવથી જ જ્ઞાન આત્માને જાણી રહ્યું છે.
પણ વ્યવહારથી તો પરને જાણે છે ને? અરે! પરનું જાણવું સ્વભાવમાં જ નથી.
'જ્ઞાયક નથી ત્યમ પર તણો’ -ખલાસ થઈ ગઈ વાત.
ઉત્તર:- ખડી ભીંતને સફેદ કરતી જ નથી. પણ વ્યવહારનયે કરે છે કે નહિ? પણ વ્યવહારનયે કરે છે એટલે શું?
મુમુક્ષુ:- કે એમ નથી. ઉત્તર:- એમ નથી. મુમુક્ષુ:- એટલે કે નથી જ કરતી.
ઉત્તર:- આહાહા! સંયોગ દેખીને વ્યવહારનય મિથ્યા ઉપદેશ આપે છે.
વ્યવહારનય મિથ્યા ઉપદેશનો આપવાવાળો છે (તેથી) એના ઉપર દૃષ્ટિ રાખનાર મિથ્યાદૃષ્ટિ છે. તેથી મિથ્યાત્વ છે, એમ છે ને? શું છે શબ્દો?
મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનય નિયમથી મિથ્યા-ઉપદેશને આપવાવાળો છે તેથી મિથ્યા છે.
ઉત્તર:- આપવાવાળો છે તેથી મિથ્યા છે અને એના ઉપર દૃષ્ટિ રાખવાવાળો મિથ્યાદૃષ્ટિ છે, એમ. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- પરનું જાણવું સ્વભાવમાં જ નથી.
'જ્ઞાયક નથી ત્યમ પર તણો’- ખલાસ થઈ ગઈ વાત.
નયાતીતમાં જેમ અનુભવ આવે છે, એમ નયાતીતમાં જ શ્રેણી આવે છે.
ઉત્તર:- નયનો સહારો નથી અનુભવમાં, એમ શ્રેણીમાં પણ નથી. નયના વિકલ્પો ક્યાં છે?
મુમુક્ષુ:- નયથી જ્યાં સમ્યગ્દર્શન ન થાય ત્યાં નયથી ચારિત્ર તો કેમ આવે? તેથી જ્ઞાનીઓ પણ ઠરી જાય છે.
કોઈકને જ સમજાવવાનો કે લખવાનો વિકલ્પ ઉઠે છે.
સમર્થ આચાર્યોને પણ સમજાવવા માટે નયનો પ્રયોગ કરવો પડે છે. જે એમને પણ ખટકે છે.
કેમકે નયથી સ્વભાવ પ્રસિદ્ધ જ થતો નથી. પરંતુ જ્ઞાનથી સ્વભાવ પ્રસિદ્ધ થાય છે.
ખરેખર બીજાને સમજાવવા માટે નયનો પ્રયોગ કરવો પડે છે.
તેથી શ્રી પૂજ્યપાદસ્વામીએ કહ્યું કે બીજાને સમજાવવું એ પાગલપણું છે. સમજાવવું અને સાંભળવું બન્ને પાગલપણું છે.
ઉત્તર:- આહાહા! એક વખત મુંબઈમાં સોગાનીજી વાંચનમાંથી નીકળ્યા અને આવ્યા,
ભાઈના આપણે કેવા? જુગરાજજી, જુગરાજજીના મકાને અમે બધા આવ્યા.
એવી એક તીખી તલવાર જેવી વાત કરી 'શુદ્ધોપયોગમાં જ સમ્યગ્દર્શન, શુદ્ધોપયોગમાં જ ચારિત્ર’.
પરિણતિથી ચારિત્ર પ્રગટ ન થાય, ગુણસ્થાનની વૃદ્ધિ ન થાય. આગળ.
મુમુક્ષુ:- નયના પ્રયોગમાં વિકલ્પ જ ઉત્પન્ન થાય છે.
સ્વભાવની સમીપે જાય છે, તો વિકલ્પ ઉઠતા જ નથી.
ઉત્તર:- મન પાવે વિશ્રામ. મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનય માત્ર તારા સ્વભાવ તરફ ઇશારો કરે છે કે આવું તારું સ્વરૂપ છે.
પછી એ નયને તું છોડી દે અને સ્વભાવમાં ચાલ્યો જા-
દૃષ્ટાંત:- બીજનો ચાંદ ઉગે છે એ કોઈને દેખાય છે અને કોઈને દેખાતો નથી.
હવે જે ચાંદને દેખવાવાળો.
ઉત્તર:- જે એને દેખે છે એ બીજાને હવે દેખાડે છે.
કોઈને દેખાતો ન હોય તો દેખાડનારો બીજો ન હોય.
કોઈને દેખાય છે અને કોઈને નથી દેખાતો એટલે દેખનારો બીજાને દેખાડે છે, એમ છે.
આ સંધિ અનાદિ-અનંત છે, ગુરુ-શિષ્યની. કે કોઈ ચાંદને દેખતું જ નથી, એમ ન હોય કોઈ કાળે.
મુમુક્ષુ:- બીજનો ચાંદ ઉગે છે એ કોઈને દેખાય છે અને કોઈને દેખાતો નથી.
હવે જે ચાંદને દેખવાવાળો છે એ બીજાને ચાંદ દેખાડવા ઝાડના માધ્યમ દ્વારા પ્રયત્ન કરે છે.
આ જે ઝાડ છે ને, એની આ જે પેલી છેલ્લી ડાળી દેખાય છે ને..
ઉપરની છેલ્લી એને તું જુઓ અને પછી એની લાઇનમાં જ સીધું ઉપર જુઓ તો તને ચાંદ દેખાશે.
હવે પેલો તો ડાળીને જ વળગી પડયો (અને) કહે છે મને ચાંદ દેખાતો નથી.
ઉત્તર:- આ ગુરુદેવના શિષ્યો, આ આપણાં ગુરુદેવના શિષ્યોનો આ જ પ્રશ્ન છે કે અમને અનુભવ થતો નથી.
કેમ અનુભવ થતો નથી? એ આ, નયના વિકલ્પોમાં અટકી ગયો છે.
મુમુક્ષુ:- ચાંદ દેખાતો નથી. અરે! તને મેં ડાળી દ્વારા, ડાળીને છોડીને, ચાંદને જોવાનું કહ્યું હતું.
તું તો ડાળીને જ વળગી પડયો તો ચાંદ કેમ દેખાશે? એને ચાંદ ન જ દેખાય.
એમ નય દ્વારા સ્વભાવનું અનુમાન માત્ર કરાવે છે, એમ નય દ્વારા સ્વભાવનું અનુમાન માત્ર કરાવે છે,
તો એ તો નયને જ વળગી પડયો કે-હું નિશ્ચયનયે અકર્તા છું-હું નિશ્ચયનયે જ્ઞાતા છું -નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણે છે.
નય તો ડાળી છે. જે અહીં તહીં જોતો હતો એને દિશાસૂચન કરવા ડાળી દ્વારા ચાંદને જોવાનું કહ્યું-
ઉત્તર:- આ વાત આઠમાં કળશમાં પણ લીધી છે.
'ભેદબુદ્ધિ કરતા જીવ વસ્તુ ચેતના લક્ષણથી જીવને જાણે છે’ (કળશ ટીકા, કળશ ૮).
ભેદબુદ્ધિ કરતા, 'उन्नियमानं' અને ('उद्योतमानम्') બે શબ્દ છે ને?
મુમુક્ષુ:- 'उद्योतमानम्’. ઉત્તર:- 'उद्योतमानम्' પહેલો શું શબ્દ?
મુમુક્ષુ:- 'उन्नियमानं’. ઉત્તર:- 'उन्नियमानं' એ પરોક્ષ?
'ભેદબુદ્ધિ કરતા જીવવસ્તુ ચેતના લક્ષણથી જીવને જાણે છે’. આહાહા! એ પરોક્ષ છે.
પ્રત્યક્ષ તો સીધો આત્માને જાણે છે, પછી નય ત્યાં રહેતી નથી.
નય અનુમાન સુધી, આંગણા સુધી લઈ જાય છે, એ બરાબર જ છે, પણ નિશ્ચયનય.
વ્યવહારનય તો આંગણા સુધી લઈ જતી નથી કેમ કે અન્યથા કથન કરે છે.
નિશ્ચયનય કથન સાચું કરે છે. બે નયમાં મોટો ફેર છે. આ એક સમજવા જેવું છે.
વ્યવહારનય બીજાના ભાવને બીજાનો કહે છે, તદ્દન ખોટું.
૧૦૦ ટકા જૂઠું બોલે છે વ્યવહારનય. ત્યારે નિશ્ચયનય પ્રમાણિક છે, જેવું આત્માનું સ્વરૂપ છે એવું વર્ણન કરે છે.
કે આત્મા જ્ઞાતા છે? કે હા જ્ઞાતા છે. અકર્તા? કે (હા) અકર્તા છે. અભોક્તા? કે (હા) અભોક્તા છે.
નિત્ય-નિરાવરણ છે? કે (હા) નિરાવરણ છે. પરિપૂર્ણ છે, મુક્ત છે? (હા) મુક્ત છે.
નિશ્ચયનય કથન યથાર્થ કરે છે. વ્યવહારનય કથન જ વિપરીત કરે છે. આ કથનના તફાવતને પણ જીવ સમજી શકતો નથી.
અનુભવ જુદો, પક્ષ જુદો, એ તો ક્યાંયનું ક્યાંય, પણ હજી કથનની પદ્ધતિના બે પ્રકાર છે, એક નિશ્ચયનય અને એક વ્યવહારનય.
વ્યવહારનય તો અન્યથા જ કથન કરે છે. આહાહા! નિશ્ચયનય કથન સાચું કરે છે.
તેથી પંચાધ્યાયીમાં કહ્યું કે નિશ્ચયનય ઉપર દૃષ્ટિ રાખવવાળો જ સમ્યગ્દૃષ્ટિ કહેવાય છે (શ્રી પંચાધ્યાયી, પૂર્વાર્ધ ગાથા ૬૨૯-૬૩૦).
જાઓ, કહી દીધું! સમજી ગયા? કેમ કે એનું કથન યથાર્થ છે, સમ્યક્ છે.
આ જે બે ગાથા લીધીને વ્યવહાર અને નિશ્ચયની? એમાં નિશ્ચયની વાત કરી કે નિશ્ચયનું કથન યથાર્થ, સાચું છે.
એમ આ બે કથનમાં એક કથન ખોટું અને એક કથન સાચું, ત્યારે તો હજી નયમાં આવ્યો કહેવાય.
મીઠાભાઈ! આ કોઈ સાધારણ વાત નથી આ! આ જે હું વાત કરું છું એ સાધારણ નથી.
વ્યવહારનય ૧૦૦ ટકા કથન મિથ્યા કરે છે. બીજાના ભાવને બીજાનો કહે છે. આહાહા!
ટોડરમલસાહેબે લખ્યું, કે વ્યવહારનયનું જેટલું નિરૂપણ હોય તેને અસત્યાર્થ માની તેનું શ્રદ્ધાન છોડજે. આહાહા!
નિશ્ચયનય વડે જે નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું હોય તે સત્યાર્થ છે એમ માનીને તેનું શ્રદ્ધાન અંગીકાર કરજે. આહાહા!
સ્વપરનું શ્રદ્ધાન તે સમ્યક્ છે, મોક્ષમાર્ગ પ્રકાશકમાં આવે છે! સ્વપરનું શ્રદ્ધાન તે સમ્યગ્દર્શન છે.
એનો ખુલાસો છે, નિયમસારમાં, પાંચમી ગાથામાં.
કે સ્વપરનું શ્રદ્ધાન તે વ્યવહાર છે - અંત:તત્ત્વ અને (બહિર) નવતત્ત્વ, બન્નેનું શ્રદ્ધાન વ્યવહાર (છે).
વ્યવહાર છે એટલે ખોટું, એ શ્રદ્ધાન નથી કરવા જેવું, એમ. આહાહા!
વ્યવહાર જૂઠો ન લાગે ત્યાં સુધી તો નિશ્ચય સાચો ન લાગે! આગળ.
મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનય દ્વારા તો અનુમાન થતું જ નથી -એની તો દિશા જ વિપરીત છે.
ઉત્તર:- લો, જોયું? એ જ આવ્યું, એ જ આવ્યું. આહાહા!
વ્યવહાર દ્વારા પરમાર્થનું પ્રતિપાદન કરવામાં આવે છે એમ સમયસારમાં આવ્યું.
દેવસેન આચાર્યે કહ્યું કે નિશ્ચયનયે જ પરમાર્થનું પ્રતિપાદન થાય. હેં? આહાહા!
પણ (કુંદકુંદાચાર્યે) મૂકી દીધું છે કલમ, કે વ્યવહાર દ્વારા પ્રતિપાદન કરવામાં આવે છે પણ વ્યવહાર અનુસરવા યોગ્ય નથી, લાલબત્તી મૂકી દીધી.
જ્ઞાન તે આત્મા, દર્શન તે આત્મા, એટલા ભેદથી કથન કરવામાં આવે.
(દેવસેન આચાર્ય) કહે છે કે નિશ્ચયનય વડે જ સ્વરૂપનું કથન થાય, વ્યવહારનય વડે ન થાય.
કેમ કે વ્યવહારનય અન્યથા કથન કરે છે, ગુણને દ્રવ્ય કહે છે, કાં પર્યાયને દ્રવ્ય કહે.
દેવસેન આચાર્ય કહે હું ગુણને અને પર્યાયને દ્રવ્ય નહિ કહું, હું તો દ્રવ્યને જ દ્રવ્ય કહીશ.
બન્ને ભાવલિંગી સંત, હો! આહાહા!
જ્યાં જ્યાં જે જે યોગ્ય છે ત્યાં-ત્યાં સમજવું તેહ.
સ્થૂળ બુદ્ધિવાળા માટે (વ્યવહારથી) સમજાવ્યું, અપ્રતિબુદ્ધને.
ઓલો જરા આગળ વધેલો છે એને કહે એ વાત છે જુઓ.
વ્યવહારનય દ્વારા તો અનુમાન થતું જ નથી -એની તો દિશા જ વિપરીત છે. આહાહા!
વિપરીત શબ્દ છે. કાચી છે નહિ, ... છે નહિ. એ વ્યવહારનય તો અન્યથા કથન કરે છે ને?
આ તો શાસ્ત્રનું વચન છે ને? વ્યવહારનય અન્યથા કથન કરે છે, છે એનાથી જુદું. આહાહા!
એની તો દિશા જ વિપરીત છે. તેથી... મુમુક્ષુ:- તેથી પ્રથમ નિશ્ચયનય દ્વારા સ્વભાવનું અનુમાન કરાવે છે.
ઉત્તર:- આહાહા! આ દેવસેન આચાર્ય આવ્યા આમાં.
આપણે તો શું કામ કહીએ છીએ કે આ લાલુભાઈનું નથી, દેવસેન આચાર્યનું છે એમ મારું કહેવાનું આશય એ છે અહીંયાં.
હા એ હાથમાં આવ્યું ને ત્યારે કેટલાય વખત સુધી એનું ગુજરાતી કરાવવું (હતું). કોઈ સરખું ન કરી શકે, એવો માલ દેખાણો હતો એમાં.
જે કોઈ સંસ્કૃત જાણતા હોય ને, (તેમને કહું) આ મને સંસ્કૃતનું (ગુજરાતી) કરી દયો ને?
કરી દે બિચારા પણ કાંઈ (સંતોષ થાય તેવું ન હતું), માલ-માલ હતો અંદર.
મુમુક્ષુ:- પણ આપના હાથમાં માલ-માલ જ આવે છે.
ઉત્તર:- એટલે આ બે style (સ્ટાઇલ, શૈલી) અહીંયાં લીધીને? એ આચાર્ય ભગવાનની મુખ્યતાથી લીધી છે.
નહિતર આ સમયસારથી જુદું પડે ને આ લખાણ? એટલે ખુલાસો કરવો પડયો.
મુમુક્ષુ:- આ દેવસેન આચાર્યની પદ્ધતિ છે. ઉત્તર:- દેવસેન આચાર્યની (પદ્ધતિ).
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનય પરમાર્થનો પ્રતિપાદક છે. વાહ! ઉત્તર:- નયચક્રમાં, નયચક્રમાં છે.
મુમુક્ષુ:- દેવસેન આચાર્યની પદ્ધતિ એટલે કુંદકુંદાચાર્યની પદ્ધતિ.
કેમ કે કુંદકુંદાચાર્યને કહે છે પ્રભુ! વિદેહથી આ ન લાવત તો કેવી રીતે પામત?
ઉત્તર:- બીજાને સમજાવવા માટે બે પ્રકાર પાડયા, એક વ્યવહાર અને એક નિશ્ચય. છે બન્ને વ્યવહાર!
પણ એક ભેદ દ્વારા અભેદને સમજાવે છે અને એક સીધો એભદને બતાવે છે, એમ.
એક કહે છે કે જ્ઞાન છે તે આત્મા, એક કહે છે કે જ્ઞાયક તે આત્મા, એમ. બન્ને નય દ્વારા સમજાવે છે.
સાંભળનાર પણ સવિકલ્પમાં અને કહેનાર પણ સવિકલ્પમાં છે.
મુમુક્ષુ:- એક કહે કે જ્ઞાન આત્માને જાણે છે, બીજો કહે કે આત્મા આત્માને જાણે છે. ઉત્તર:- જાણે છે, બસ, એમ. એ પદ્ધતિ.
મુમુક્ષુ:- એક ભેદ દ્વારા અને એક અભેદથી. ઉત્તર:- અભેદથી, બસ. એટલે ખુલાસો કરવો પડયો અહીં આ જરાક. આહાહા!
તેથી પ્રથમ નિશ્ચયનય દ્વારા સ્વભાવનું અનુમાન કરાવે છે.
મુમુક્ષુ:- કે તું નિશ્ચયનયે અકર્તા જ છો. પછી નિશ્ચયનયને છોડી દે. 'હું તો સ્વભાવથી જ અકર્તા છું-’.
ઉત્તર:- આહાહા! બસ આ! અહીંયાં અનુભવ છે, અહીંયાં અનુભવ છે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- 'હું તો સ્વભાવથી જ અકર્તા છું-’ તો અકર્તાનો વિકલ્પ છૂટી જાય છે અને અનુભવ થાય છે. આહાહા! પરમ સત્ય વાત છે.
ઉત્તર:- અકર્તાનો વિકલ્પ છૂટે છે. 'હું અકર્તા છું' એ વાત સાચી, વિકલ્પ સાચો હતો.
જે વિકલ્પમાં આવ્યું એવું સ્વરૂપ વિકલ્પ દ્વારા લીધું એણે - કે 'હું અકર્તા છું’.
'હું અકર્તા છું' એવા વિકલ્પમાં વિકલ્પનો કર્તા બની ગયો, જ્ઞાન કર્મ ન થયું. કાલ બપોરે આ જ ચર્ચા થઈ હતી.
'હું અકર્તા છું' એ કથન સાચું છે. 'હું કર્તા છું' એ તો કથન જ જૂઠું છે, વિપરીત.
કેમ કે એવું આત્માનું સ્વરૂપ જ નથી. પણ 'અકર્તા છે' એ તો સ્વરૂપ છે એનું.
પણ 'હું અકર્તા છું' એવો જે વિકલ્પ ઊઠે છે, ત્યારે એ વિકલ્પ એનું કર્મ બની ગયું, જ્ઞાન કર્મ ન થયું. અનુભવ ન થયો એમાં. આહાહા!
એ કાલે બપોરે અમારે વાત તો પાંચ જ મિનિટ થઈ બન્નેની.
આમ બીજી ઘણી પણ આ સંબંધની, આ પોઇંટ ઉપર જ. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- વિકલ્પ સાચું, વિકલ્પની ઉપસ્થિતિ અનુભવને બાધક. ઉત્તર:- બાધક બસ! કાંઈ હાથમાં ન આવ્યું.
ખરેખર તો એ આગમની ભાષા છે કે એ આત્માની ભાષા છે? એ વિચારવા જેવું છે.
એ અંદરથી એને આવ્યું છે કે આગમ કહે છે અકર્તા માટે અકર્તા છે?
એ તો પોતાને જ ખબર પડે, બીજાને ખબર ન પડે.
મુમુક્ષુ:- 'હું તો સ્વભાવથી જ અકર્તા છું-’ તો અકર્તાનો વિકલ્પ છૂટી જાય છે અને અનુભવ થાય છે.
ઉત્તર:- 'નિશ્ચયનયથી અકર્તા છું' ત્યાં સુધી વિકલ્પ છૂટતો નથી, એમ કહે છે.
'સ્વભાવથી જ અકર્તા છું' તો 'નિશ્ચયનયે અકર્તા છું' જે આવતું હતું ને,
'નિશ્ચયનયે અકર્તા છું' આવતું હતું, એ 'સ્વભાવથી અકર્તા છું' એટલે 'નિશ્ચયનયથી અકર્તા છું' એવો સ્થૂળ વિકલ્પ ગયો.
'સ્વભાવથી અકર્તા છું' એવો સૂક્ષ્મ વિકલ્પ રહ્યો, પણ છૂટીને અનુભવ થાય છે, એવો સંધિકાળ છે. આહાહા!
વ્યવહારની વાતો તારી ક્યાં ના ક્યાં રહ્યા? એ તો હરિજનવાસમાં રખડે છે, કાલ કહ્યું હતું.
એ તો ચક્રવર્તીના બગીચામાં પણ હજી આવ્યો નથી.
ચક્રવર્તીના આમ બગીચામાં આવેને, એના area(એરિયા, ક્ષેત્ર)માં,
તો એની સાહેબીની ખબર પડે, ઓહોહોહો! આ કાંઈ રાજમહેલ મોટો, મોટો રાજા લાગે છે.
અને હરિજનવાસમાં? કાંઈ ઠેકાણું નહિ, આ તો દુર્ગંધ, (નાક ઉપર) આડો રૂમાલ રાખવો પડે. આહાહા!
વ્યવહારનયનો પક્ષ હરિજનવાસ છે. નિશ્ચયનયો પક્ષ ચક્રવર્તીના એરિયામાં આવી ગયો છે.
પછી નિશ્ચયનય આવીને કહે છે જુઓ આ રાજાનો બંગલો (છે), જા તું (અંદર).
તો ઓલો કહે કે તું (મારી) સાથે આવ. હું પટ્ટાવાળો છું, મારી પહોંચ એમાં નથી.
હું તમને બતાવી દઉં કે આ મહેલ છે રાજાનો, તમે દરવાજો ખોલો, તમે જઈ શકશો. આહાહા!
એવી વાત છે. નિશ્ચયનય આંગણા સુધી લઈ આવે છે. પણ તેથી શું?
મુમુક્ષુ:- પટ્ટાવાળાનું કામ છે, એટલે સુધી એનું કામ છે, બસ. ઉત્તર:- બસ!
વિકલ્પ છે ને એ તો, નયના વિકલ્પથી શું સાધ્યની સિદ્ધિ? આહાહા!
'હું તો સ્વભાવથી જ અકર્તા છું-' તો અકર્તાનો વિકલ્પ છૂટી જાય છે અને અનુભવ થાય છે. આહાહા!
મોટા અક્ષરે છે, bold type (બોલ્ડ ટાઇપ, બોલ્ડ પ્રકાર). આગળ વાંચો.
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયનયથી જ્ઞાન આત્માને જાણે છે. ઉત્તર:- બીજો બોલ આવ્યો.
નિશ્ચયનયથી (૧)અકર્તા, હવે નિશ્ચયનયથી (૨)જ્ઞાન આત્માને જાણે છે.
મુમુક્ષુ:- એટલે જ્ઞાન પરને જાણતું નથી. આ રીતે નિશ્ચયનય વ્યવહારનો નિષેધ કરે છે.
એ વિધિ-નિષેધ નયમાં છે. પરંતુ સ્વભાવથી જ જ્ઞાન આત્માને જાણી રહ્યું છે.
એમાં વિધિ-નિષેધના વિકલ્પ બન્ને એક સાથે જાય છે.
ઉત્તર:- પરને જાણતો નથી અને જાણનાર જણાય છે- એવા બે વિકલ્પ ઊઠતા હતા વિધિ-નિષેધના,
જ્યાં સ્વભાવમાં આવ્યો, બન્ને વિકલ્પ છૂટી જાય છે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- અનંતાનુબંધીના રાગ-દ્વેષ - વિધિનો રાગ અને નિષધેનો દ્વેષ બન્ને ગળતા ગળતા ટળી જાય છે ને સ્વભાવમાં આવી જાય છે. વાહ પ્રભુ!
ઉત્તર:- આવી જાય છે. મધ્યસ્થ થઈ જાય છે, મધ્યસ્થ જ્ઞાન.
એ ટાઈમે, અનુભવ કાળ આવેને ત્યારે એ જ્ઞાન મધ્યસ્થ થાય છે.
મધ્યસ્થ થાય છે ને, ત્યારે રાગ-દ્વેષ જે અનંતાનુબંધીના છે, વિધિ-નિષેધના, એ ગળતા જાય છે, ટળે છે.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી સ્વીકારે એની જાત જ જુદા પ્રકારની છે.
ઉત્તર:- આ છે ને આ લાઇન? એ નિશ્ચયનયથી સ્વીકારે એ જુદું, અને સ્વભાવથી સ્વીકારે એ જુદું.
નિશ્ચયનયથી સ્વીકારે છે એ અપૂર્વ નિર્ણય નથી.
સ્વભાવથી સ્વીકાર આવે એ અપૂર્વ નિર્ણય છે, એને અનુભવ ચોક્કસ થાય. બેમાં ફેર છે.
અનુભવ થયો નથી તો પણ સ્વભાવના પડખામાં આવી ગયો. એ કરણલબ્ધિના પરિણામ પૂર્વે આવું થાય છે.
નયના વિકલ્પથી આગળ ચાલ્યો જાય છે, સ્વભાવ તરફ.
એટલે નયોના વિકલ્પ જે છે વિધિ-નિષેધના, ગળવા માંડે છે. જ્ઞાન મધ્યસ્થ થતું જાય છે.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવના લક્ષે મધ્યસ્થ થાય છે. ઉત્તર:- સ્વભાવના લક્ષે મધ્યસ્થ થાય છે. થતું-થતું અંદરમાં ચાલ્યું જાય છે.
આ વિધિની (વાત) ત્યાં ફિરોઝાબાદમાં બહેનને કહી હતી, આ જ વિધિ.
આમ નિષેધનો દ્વેષ ઘટે છે, આમ વિધિનો રાગ ઘટતો જાય છે, સ્વભાવના બળે.
હવે નયનું કામ નહિ, હવે સ્વભાવ ઊપર આવ્યો છે એ.
ત્યાં દ્વેષ ઘટે છે નિષેધનો, (અહીંથી) રાગ ઘટતો જાય છે.
જ્ઞાન મધ્યસ્થ થતું, એક સમયમાં રાગ અને દ્વેષનો વ્યય થઈ અને અનુભવ થાય.
આબેહૂબ, બધું ત્યાં આવી ગયું હતું, આબેહૂબ.
મુમુક્ષુ:- ઝીલનાર પાત્ર મળી ગયું ને? તો પછી...
ઉત્તર:- આહાહા! આ લીટી છે ને? સ્વભાવથી સ્વીકારે એની જાત જ જુદા પ્રકારની છે, અનુભવ પહેલા.
પછી અનુભવ એમાં જ થાય, એ જ સ્વીકારમાં જ.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી સ્વીકારે એની જાત જ જુદા પ્રકારની છે.
ઉત્તર:- નયથી સ્વીકારે એની જાત જુદી, સ્વભાવથી સ્વીકારે એની જાત જુદી. બન્નેની જાત જુદી કહી. બોલો!
મુમુક્ષુ:- આપે હમણાં માર્મિક કીધું,
આગમ-ભાષાથી છે કે આત્મ-ભાષાથી? એ અંદરની આ વાત. બરાબર. ઉત્તર:- (હા) અંદરની, અંદરની.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી સ્વીકારે એની જાત જ જુદા પ્રકારની છે.
સ્વભાવથી સ્વીકારે એનું નામ જ સમ્યગ્દર્શન અને સમ્યગ્જ્ઞાન છે. ઉત્તર:- સમ્યગ્જ્ઞાન છે.
નયથી સ્વીકારે એ તો સ્વીકાર્યું અનંતવાર, આ મારા અને તમારા આત્માએ નહિ?
નય સુધી નથી આવ્યો? અનંતવાર આવ્યો. એમાં શું? તેથી શું? જુઓ હવે માર્મિક બીજી વાત કરવી છે.
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવને સ્વીકારતા તારી વિચાર કોટિ બદલી જશે. નયથી વિચારતો હતો તે હવે સ્વભાવથી વિચારતો થઈ જઈશ-. બધું કહી દીધું છે.
ઉત્તર:- આબેહૂબ પ્રક્રિયા, ખુલ્લમ-ખુલ્લા, કાંઈ ઢાંકીને નહિ, છુપાવીને નહિ. આહાહા!
સ્વભાવને સ્વીકારતા તારી વિચાર કોટિ બદલી જશે.
નયથી વિચારતો હતો તે હવે સ્વભાવથી વિચારતો થઈ જઈશ-. આહાહા!
સ્વભાવમાં પહોંચી જશે. સ્વભાવથી વિચારે છે, સ્વભાવમાં પહોંચી જાય છે.
વિચાર કોટિ બદલે છે, વિચાર કોટિ. નય છે ને (તે) પ્રતિપક્ષ છે, સ્વભાવ પ્રતિપક્ષ નથી, સ્વભાવ નિરપેક્ષ છે.
આ નયે આવો છું, તો બીજી નયે બીજો છું, એમ આવે છે.
આ નયે આવો છું તો બીજી નયે પણ બીજારૂપ, મારું બીજુંરૂપ છે, આવી જાય.
સ્વભાવથી વિચારે આહાહા! વિચાર કોટિ ફરશે તારી. અપૂર્વ નિર્ણય તને થશે ભાઈ, સ્વભાવથી (વિચારતા). આગળ.
મુમુક્ષુ:- આત્મા શુદ્ધ છે. કઈ નયથી? ઉત્તર:- નયથી પ્રમાણની જ સિદ્ધિ થાય કેમ કે નય સાપેક્ષ જ હોય.
જો નયને સર્વથામાં લઈ જાઓ તો-તો મિથ્યાનય થઈ જાય છે.
એટલે જૈનદર્શનમાં સાપેક્ષ નયને નય કહી છે.
સાપેક્ષ એટલે એક પડખું જ્યાં મુખ્યપણે કહ્યું ત્યાં બીજું પડખું (ગૌણપણે) તમારે એમાં સમજી લેવું, (એમાં) આવી (જ) ગયું.
પ્રમાણમાં ન આવવું હોય તો પણ આવી ગયા. એટલે નયવાળો પ્રમાણમાં જ ઊભો છે.
સ્વભાવવાળો પ્રમાણને ઓળંગે છે.
કેમ કે નય તો સાપેક્ષ જ છે ને?
વ્યવહારનય કહો તો નિશ્ચયનય (ગૌણપણે આવી જાય), નિશ્ચયનય કહો તો વ્યવહારનય (ગૌણપણે આવી જાય). મુખ્ય ગૌણ હોય ને નયમાં? આહાહા!
મુમુક્ષુ:- સાપેક્ષ દૃષ્ટિ તે મિથ્યાદૃષ્ટિ, એક વખત આપે કહ્યું હતું. ઉત્તર:- (હા).
મુમુક્ષુ:- અહીંયાં નિશ્ચયનયથી વિચારે તો ખરેખર દૃષ્ટિ વિપરીત રહી જાય છે, એ એનું કારણ. આપની વાત ખરી છે.
ઉત્તર:- જે પ્રથમથી જ શુદ્ધ છે એને હું કઈ નયથી જાણું કે આ સમ્યગ્દૃષ્ટિ છે કે મિથ્યાદૃષ્ટિ છે? (નિયમસાર કળશ ૭૧)
કેમ કે ઉપાદેય તત્ત્વમાં બે પડખાં નથી, જેનું લક્ષ કરવું છે એમાં બે પડખા નથી.
જેમાં તમારે અહમ્ કરવું છે, એના બે પડખા ન હોય. બે પડખા હોય તો બેમાં અહમ્ થઈ જશે!
બીજા પડખાની એમાં નાસ્તિ છે, એટલે એકમાં અહમ્ થાય છે
અને બીજામાં અહમ્ થતું નથી, કેમ કે સામાન્યમાં વિશેષની નાસ્તિ છે.
એકદમ મહત્ત્વની વાત છે! જરા સમજજો બધા. નય સાપેક્ષ જ હોય, સમજી ગયા? 'निरपेक्षा नया मिथ्या' (આપ્ત-મીમાંસા, ગાથા ૧૦૮).
નય નિરપેક્ષ ન હોય, સ્વભાવ નિરપેક્ષ હોય.
જુઓ તેથી કહ્યું શ્લોકમાં કે હું કઈ નયથી જોઉ કે આ સુદૃષ્ટિ કે આ કુદૃષ્ટિ? પ્રથમથી જ જે શુદ્ધતા છે. આહાહા!
ગુરુદેવ કહે અહીંયાં વ્યવહારની ઠેકડી ઊડાડી છે. વ્યવહારનય જ નથી. એટલે કે વ્યવહારનયનો વિષય આત્મા નથી.
જો તમે આ સમ્યગ્દૃષ્ટિ અને આ મિથ્યાદૃષ્ટિ એવા ભેદ પાડશો તો તમને શુદ્ધ ઉપર દૃષ્ટિ નહિ રહે, પર્યાય ઉપર જ દૃષ્ટિ ગઈ.
કે સાહેબ ઊભા રહો, પેહલાં અમે જ્ઞાન સાચું કરીએ છીએ, બે પ્રકારના પર્યાયો તો છે કે નહિ સંસારમાં?
કે પહેલી પર્યાય નક્કી ન કર, પહેલા દ્રવ્ય નક્કી કર.
પર્યાયાર્થિકચક્ષુ સર્વથા બંધ કરી દે, દ્રવ્યાર્થિકચક્ષુ ઉઘાડ. પછી પર્યાયાર્થિકનય ઉઘાડજે (પ્રવચનસાર ગાથા ૧૧૪). આહાહા!
એ તો શ્લોક છે, ગજબનો શ્લોક છે! પ્રથમથી જ શુદ્ધતા છે.
કઈ નયથી હું એને કહું કે આ જીવ સમ્યગ્દૃષ્ટિ અને આ જીવ મિથ્યાદૃષ્ટિ? જીવ મિથ્યદૃષ્ટિ અને જીવ સમ્યગ્દૃષ્ટિ ન હોય.
જીવ તો પ્રથમથી જ અનાદિ-અનંત શુદ્ધ છે, તે આત્મા ખરેખર ઉપાદેય છે. આહાહા!
ચૌદે ગુણસ્થાન આમાં હવે આવી ગયા, સમ્યગ્દૃષ્ટિ અને મિથ્યાદૃષ્ટિ.
ચૌદે ગુણસ્થાન જીવતત્ત્વ નથી, અજીવતત્ત્વ છે. અજીવને જીવ માનવાનું છોડી દે.
એની નાસ્તિ છે, એવી અસ્તિ છે આત્મામાં, સામાન્ય. ’સામાન્ય શુદ્ધં વિશેષ અશુદ્ધમ્.’ (પંચાધ્યાયી, ઉત્તરાર્ધ, ગાથા ૨૨૧).
સાપેક્ષથી પ્રમાણમાં આવ્યો, સાપેક્ષથી પ્રમાણમાં આવ્યો તે, પણ તેથી શું? પ્રમાણ કાંઈ પૂજ્ય નથી. આહાહા!
માટે હવે તું સ્વભાવમાં જુઓ, સ્વભાવથી જુઓ, વિચાર કોટિ બદલાવી નાખ.
પર્યાયને ગૌણ કર અને દ્રવ્યના વિકલ્પનો અભાવ કર.
પર્યાયને ગૌણ કર અને દ્રવ્યનો વિકલ્પ ઊઠે છે એમાં સાધ્યની સિદ્ધિ નહિ થાય.
વિચાર કોટિ બદલી જાય છે આખી, એમ કહે છે. સ્વભાવથી વિચાર તો સ્વભાવની પ્રાપ્તિ થશે. આહાહા!
નય છે ને, એ પ્રમાણમાં જ લાવશે, પ્રમાણની બહાર નહિ નીકળી શકે.
કેમ કે સાપેક્ષ છે ને? સાપેક્ષ છે એટલે પ્રમાણમાં જ સાપેક્ષ હોય ને? સ્વભાવ તો નિરપેક્ષ છે.
ભૂતાર્થનયે તું આત્માને જાણ એટલે શું? પર્યાયથી રહિત આત્મા છે, નાસ્તિ છે એમ આત્માને જાણ તું!
હેં! ભૂતાર્થનયે પર્યાયને પણ જાણ, કે પર્યાયનો કોઈ કર્તા નથી, પર્યાય સત્ અહેતુક છે જા.
તો જ દ્રવ્યદૃષ્ટિ થશે અને કર્તાબુદ્ધિ છૂટશે.
૧૧ મી ગાથામાં પર્યાયથી નિરપેક્ષ દ્રવ્ય બતાવ્યું.
૧૩ મી ગાથામાં દ્રવ્યથી નિરપેક્ષ પર્યાય છે તે બતાવ્યું.
દ્રવ્યથી નિરપેક્ષ પર્યાય હોય? કે હા.
પર્યાયથી નિરપેક્ષ દ્રવ્ય હોય? કે હા.
તો એકાંત થશે? કે સમ્યક્ એકાંત થઈ જશે.
બહેન, ૧૧ મી ગાથામાં પર્યાયથી નિરપેક્ષ દ્રવ્ય બતાવ્યું, દ્રવ્ય સ્વભાવ બતાવ્યો. બરાબર?
૧૩ મી ગાથામાં દ્રવ્યથી નિરપેક્ષ પર્યાય સ્વભાવ બતાવ્યો,
સ્વભાવ છે પર્યાયનો, સત્ અહેતુક છે પર્યાય. આહાહા!
બન્નેમાં પરસ્પર નિરપેક્ષ. એકમાં પર્યાયથી નિરપેક્ષ (દ્રવ્ય સ્વભાવ). બીજામાં દ્રવ્ય સ્વભાવથી નિરપેક્ષ પર્યાય સ્વભાવ.
ઓહો! ૧૧ ગાથા અને ૧૩ ગાથા, નવે તત્ત્વ આવી ગયું પાછું, નવ તત્ત્વ આવી ગયું, નવ તત્ત્વનો જ્ઞાતા થઈ ગયો. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- એમાં બે ગાથા આવી ગઈ, દ્રવ્ય સ્વભાવ અને પર્યાય સ્વભાવ. બે ગાથા, કુંદકુંદાચાર્યની છે એમાં.
ઉત્તર:- (હા). કુંદકુંદ ભગવાન! આહાહા!
ઘણાં વર્ષ પહેલા જ્યારે અમે અભ્યાસ કરતા હતા ને ઓલા સરણાના પંડિત હતા, ભાઈ!
સરણાના પંડિતમા, હું અને ચંદુભાઈ બધા group (ગ્રુપ, સમૂહ)માં ખોટે રસ્તે ચડી ગયા હતા, શીખવાના લોભમાં જરા.
પછી નિમિત્ત આધીન દૃષ્ટિ તો થઈ જાય ને? એની પણ નિમિત્ત આધીન દૃષ્ટિ હતી.
તો એક વખત અગાસીમાં ચાંદની રાત હતી, ત્યાં મંદિરની ઉપર બેઠા હતા અમે, ચંદુભાઈ, હું, પંડિતજી, બે ત્રણ ચાર જણાં.
પંડિતજીને પૂછયું, 'આત્મા સાપેક્ષ છે કે નિરપેક્ષ?' એવો પ્રશ્ન પૂછયો.
મુમુક્ષુ:- આપે? ઉત્તર:- મેં. નવની સાલમાં, આઠની સાલમાં પૂછ્યું.
આત્મા નિરપેક્ષ છે કે સાપેક્ષ? એમણે કાંઈ જવાબ ન દીધો.
આત્મા હોં, સાપેક્ષ છે કે નિરપેક્ષ? આહાહા! 'કે ભૈયા દોનોં હૈ.’ એવું નથી. શું કહ્યું?
મુમુક્ષુ:- બન્ને છે, એમણે એમ કહ્યું. તમે કહ્યું, એમ નથી.
ઉત્તર:- નહિ, એમણે નહોતું કહ્યું, અત્યારે હું કહું છું. મુમુક્ષુ:- સાચી વાત.
ઉત્તર:- અત્યારે એક બીજી વાત છે ને, એની અનુસંધાનમાં.
ભૈયા! કથંચિત્ સાપેક્ષ અને કથંચિત્ નિરપેક્ષ, સ્યાદવાદ છે ને?
મુમુક્ષુ:- એમણે નયથી જવાબ આપ્યો. આપ સ્વભાવથી કહો છો.
ઉત્તર:- જ્યાં કથંચિત્ કહ્યું... મુમુક્ષુ:- તો સાપેક્ષ થઈ ગયું.
ઉત્તર:- (હા). જ્ઞાન સાચું કરવા ગયો, શ્રદ્ધા ખોટી થઈ ગઈ.
પહેલા જ્ઞાન સાચું થાય જ નહિ! શ્રદ્ધા સાચી થાય તો જ્ઞાન સાચું થાય.
એ તો સાચું લાગે બધાને કે 'હા, કથંચિત્ સાપેક્ષ અને કથંચિત્ નિરપેક્ષ’ એ જો જવાબ આપ્યો હોત તો પણ ખોટો હતો એ.
આત્મા નિરાલંબી છે, કોઈના આધારે નથી. આહાહા!
આત્મા શુદ્ધ છે, એની ઉપાસના કરવામાં આવે તો શુદ્ધ છે કે ઉપાસના ન કરે તો પણ શુદ્ધ છે? મુમુક્ષુ:- સ્વયં, સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે.
ઉત્તર:- ગુરુદેવે જવાબ આપ્યો. આહાહા! બહુ ખુશી થયો.
મને બેઠું (સમજમાં આવ્યું) હતું એ જ જાતનું પણ ગુરુદેવ કહે, પછી કે સુખ-દુ:ખની કલ્પનામાં ન ચડી જાય એટલે અમે એમ કહીએ છીએ, બાકી છે તો ઓલું.
મુમુક્ષુ:- આપે સાહેબ, એ વાતને ... ઘણી મને આંતરે જવાબ મળ્યો અને મને બહુ ખુશી (થઈ).
બધાને કહું પણ કોઈ ...! આપે એક આપ્યું, વાહ! આ તો અપૂર્વ વાત આપી દીધી આપે.
ઉત્તર:- આહાહા! અપૂર્વ, અપૂર્વ છે, અપૂર્વ. એ જ મર્મ છે, એ જ મર્મ.
અનાદિ-અનંત શુદ્ધ છે, કોઈ અનુભવે કે કોઈ ન અનુભવે, એ નિરપેક્ષ તત્ત્વ છે ને?
એને કોઈ અનુભવે તો એ આત્મા શુદ્ધ છે અને ન અનુભવે તો અશુદ્ધ થઈ ગયો?
કોઈ ફૂલને સૂંઘે કે કોઈ ન સૂંઘે, એ તો સુગંધમય છે. (દ્રવ્ય-દ્રષ્ટિ પ્રકાશ, વ્યક્તિત્વ એવમ્ કર્તૃત્વ, પાનું ૩૬).
એવી ચીજ છે. પહેલા નિરપેક્ષ અને પછી સાપેક્ષનું જ્ઞાન હોય.
નિરપેક્ષનું શ્રદ્ધાન અને સાપેક્ષનું જ્ઞાન. નિરપેક્ષનું શ્રદ્ધાન, સાપેક્ષનું જ્ઞાન.
નિરપેક્ષના શ્રદ્ધાનમાં, નિરપેક્ષનું જ્ઞાન અને સાપેક્ષનું જ્ઞાન, ત્રણ આવી જાય.
એકલી શ્રદ્ધા નિરપેક્ષ નહિ, જ્ઞાન પણ નિરપેક્ષનું થાય છે.
પછી બીજું પડખું, સાપેક્ષમાં જ્ઞાન કરી લે છે.
એટલે પ્રમાણ થઈ જાય છે, નયપૂર્વક પ્રમાણ. ચાલો આગળ.
મુમુક્ષુ:- આત્મા શુદ્ધ છે કઈ નયથી? આત્મા સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે.
આત્મા મુક્ત છે. કઈ નયથી? આત્મા સ્વભાવથી જ મુક્ત છે.
આત્મા પરિપૂર્ણ છે. કઈ નયથી? આત્મા સ્વભાવથી જ પરિપૂર્ણ છે.
સ્વભાવની સિદ્ધિ માટે નય નથી. સ્વભાવથી જ સ્વભાવની સિદ્ધિ થાય છે.
નયથી સ્વભાવની સિદ્ધિ ન થાય. નયથી તો સ્વભાવનું માત્ર અનુમાન થાય, પણ અનુભવ ન થાય.
દ્રવ્યલિંગી મુનિ અહીં ભૂલ્યો, અહીં રોકાણો.
એને એમ સાચું લાગ્યું કે હું તો નિશ્ચયનયે શુદ્ધ છું-અકર્તા છું.
જેવો સ્વભાવ છે, એવા જ સ્વભાવને હું નિશ્ચયનય વડે જાણું છું, માનું છું.
આ દ્રવ્યલિંગીની સૂક્ષ્મ ભૂલ છે. અને અનુભવી ભૂલને ભાંગી નાખે છે.
જ્યારે દ્રવ્યલિંગી ભૂલને ભાંગી શકતો નથી. કેમ કે એ નયના સહારે સ્વભાવનો વિચાર કરે છે. નયની મદદ લે છે.
સાપેક્ષ સ્વરૂપ લક્ષમાં લે છે પરંતુ સ્વરૂપ નિરપેક્ષ છે.
સ્વરૂપને કોઈના સહારાની જરૂરત નથી. આત્મા બંધ અને મોક્ષના ભાવથી રહિત છે, -તે આ.
નયથી બંધ-મોક્ષની સિદ્ધિ થાય છે. જ્યારે સ્વભાવથી બંધ-મોક્ષની સિદ્ધિ જ થતી નથી.
હું તો સ્વભાવથી જ અનાદિ-અનંત મુક્ત છું.
ઉત્તર:- પર્યાયનું લક્ષ બિલકુલ છૂટી જાય અને દ્રવ્યનું લક્ષ આવી જાય, એ હેતુ છે, સ્વભાવનું લક્ષ થઈ જાય.
મુમુક્ષુ:- આત્મા કર્તા છે એ એક પક્ષ છે. આત્મા અકર્તા છે એ બીજો પક્ષ છે.
ઉત્તર:- બન્ને પક્ષ છે. બન્ને પક્ષ છે, બન્નેના વિકલ્પ, એમ.
મુમુક્ષુ:- ચિત્સ્વરૂપ જીવ વિષે નયોના આ બે પક્ષપાત છે.
ખરેખર તો તત્ત્વવેદી એમ જાણે છે કે ચિત્સ્વરૂપ જીવ તો ચિત્સ્વરૂપ જ છે.
વ્યવહારનયનો નિષેધ તો પહેલેથી કરતા આવ્યા છીએ. આ તો નિશ્ચયનયના નિષેધનો કાળ આવ્યો છે.
ઉત્તર:- બન્ને વિકલ્પ છૂટી જાય છે અને બન્નેનો જ્ઞાતા થાય છે.
ચિત્સ્વરૂપ જીવ તો ચિત્સ્વરૂપ જ છે. એ પંચાધ્યાયી કર્તાએ લીધું છે કે
કે 'જીવ સ્વનો કે પરનો કર્તા-ભોક્તા હો કે ન હો,
તાત્પર્ય તો આ છે કે જ્ઞાનસ્વરૂપ જીવ તો જ્ઞાનસ્વરૂપ છે.’ બસ. (પંચાધ્યાયી, પૂર્વાર્ધ ગાથા ૫૮૪, દેવકીનંદનજીકૃત ટીકા)
સ્વભાવનું અવલંબન લેતાં દ્રવ્ય-પર્યાય બન્નેનું યુગપદ એક સમયમાં જ્ઞાન થાય.
નયના વિકલ્પથી અનુભવ ન થાય, બેનો જ્ઞાતા ન થાય, નય વિકલ્પનો કર્તા બની જાય.
નયના વિકલ્પનો કર્તા બને છે. છેલ્લા નયના વિકલ્પો જ રહે છે કર્તા-કર્મમાં. એ લીધું છે, (સમયસાર) ૯૫ શ્લોકમાં.
દ્રવ્યલિંગી મુનિની (ભૂલ) એ છે. પુણ્યનો હું કર્તા છું, એવું ન હોય, એવું સ્થૂળ (ભૂલ) ન હોય. આગળ.
મુમુક્ષુ:- આત્મા નિશ્ચયનયે શુદ્ધ છે, અકર્તા છે, અબદ્ધ છે-એમ નથી.
આત્મા તો સ્વભાવથી જ શુદ્ધ છે, અકર્તા છે, અબદ્ધ છે.
જો નિશ્ચયનયે અબદ્ધ લેશો, તો વ્યવહારનયે બંધાયેલો સિદ્ધ થઈ જશે.
અરે! હું આત્મા સ્વભાવથી જ મુક્ત છું. બંધાણો જ નથી ને.
ઉત્તર:- બંધાય એ મુકાય, બંધાય એ જ મુકાય.
બંધ તો પર્યાયમાં થાય છે અને મુકાય પણ પર્યાયમાં, આત્મા તો ત્રિકાળ મુક્ત છે.
એ પરમાત્મપ્રકાશમાં (ગાથા ૬૮ માં) બહુ સારી વાત, દૃષ્ટાંત આપીને સિદ્ધ કરી છે.
બધું બહાર તો ઘણું આવી ગયું છે, ગુરુદેવના પ્રતાપે.
પરમાત્મપ્રકાશમાં લીધું છે, આપણે લેવડાવી હતી અહીંયાં, એ ગાથા.
મુમુક્ષુ:- વ્યવહારનયના તો પડખે જ ચડવા જેવું નથી કેમ કે એ તો અન્યથા કથન કરે છે.
જ્યારે નિશ્ચયનય સ્વરૂપનું અનુમાન તો કરાવે છે, પણ એની મર્યાદા સમજી લે.
એ નિશ્ચયનયના પક્ષનો પણ નિષેધ કર.
સ્વભાવની સન્મુખ જઈને નિશ્ચયનયના વિકલ્પને તોડી નાખ, નિષેધ કર.
ખરેખર તો સ્વભાવની સમીપે જતાં નિશ્ચયનયના વિકલ્પ ઉદિત જ થતા નથી, એ જ એનો નિષેધ છે.
ઉત્તર:- વિકલ્પ ઉત્પન્ન જ ન થાય. નિર્વિકલ્પધ્યાનમાં જાય, કોઈ વિકલ્પ હોય નહિ.
મુમુક્ષુ:- જેમ નિશ્ચયનયમાં આવતાં વ્યવહારનયના વિકલ્પ છૂટી જાય છે, એમ સ્વભાવમાં આવતાં નિશ્ચયનયના વિકલ્પ છૂટે છે.
ઉત્તર:- આ important (ઇમ્પોર્ટન્ટ, મહત્વપૂર્ણ) છે. મોટા અક્ષર છે.
નિશ્ચયનયના પક્ષમાં આવે, એ વ્યવહારનયનો નિષેધ કરે છે એટલે એ વિકલ્પ છૂટયો.
આવો હું છું એવી માન્યતા છૂટી ગઈ, વિકલ્પ છૂટી ગયો, નિશ્ચયના પક્ષમાં આવે એટલે.
નિશ્ચયનયનો પક્ષ વ્યવહારનયના પક્ષને છોડાવે છે, અને સ્વભાવ નિશ્ચયનયના પક્ષના વિકલ્પને છોડાવે છે, ત્યારે અનુભવ થાય છે.
બન્ને વિકલ્પ જાય છે, કોઈ વિકલ્પ રહેતો નથી.
ક્રમ ખરો! ઓલો પહેલો (વ્યવહારનયનો) વિકલ્પ જાય, નિષેધ દ્વારા ઓલો (વ્યવહારનયનો) વિકલ્પ જાય.
છેલ્લો આ (નિશ્ચયનયનો) વિકલ્પ રહે.
સ્વભાવમાં જાય એટલે આ (નિશ્ચયનયનો) વિકલ્પ 'શુદ્ધ છું, અભેદ છું, જ્ઞાયક છું' છૂટી જાય છે. બોલો.
મુમુક્ષુ:- જેને આ સ્વભાવનો પક્ષ આવે છે એ હવે નિશ્ચયનયના પક્ષનો-કથનનો નિષેધ કરે છે.
નિશ્ચયનયથી વ્યવહારનયનો નિષેધ અને સ્વભાવથી નિશ્ચયનયનો નિષેધ!
ઉત્તર:- એવું આવી ગયું છે કુદરતી.
અત્યારે હું વાંચું છું તો મને એમ લાગે છે કે આ મેં કહ્યું હશે?
ખરેખર એવું હો, મને લાગે છે! હું ખોટું નથી કહેતો, હો! મુમુક્ષુ:- ના ના! અપૂર્વ વાત આવી ગઈ છે, એમ.
ઉત્તર:- હા, એવું આવી ગયું હશે ધારાવાહી!
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી નિશ્ચયનયનો નિષધ! નય તો 'સ્વભાવ'માં આવતા નથી, બહાર રહી જાય છે.
સ્વભાવમાં તો નય નથી પણ સ્વભાવિક જ્ઞાન અને દૃષ્ટિમાં પણ નય નથી.
ઉત્તર:- નય ક્યાંથી હોય એમાં? મુમુક્ષુ:- જ્ઞાયકમાં તો નય ન જ હોય પણ જ્ઞાનમાં પણ નય ન હોય.
કેમકે અતીન્દ્રિયજ્ઞાન અભેદથી, પોતે જ્ઞાયક જ છે ને! તેથી એમાં નય નથી. આહાહા...
ઉત્તર:- અતીન્દ્રિય જ્ઞાનમાં નય ન હોય. મુમુક્ષુ:- બહુ સરસ! બહુ ઉત્તમ! ઉત્તર:- ઉત્તમ!
મુમુક્ષુ:- આહાહા... બીજી રીતે કહીએ તો અજ્ઞાનમાં નય છે.
(એટલે કે જ્યાં સુધી નયના વિકલ્પ છે, ત્યાં સુધી અજ્ઞાન છે, એમ. ઉત્તર:- એમ.
મુમુક્ષુ:- કારણ કે ત્યાં સુધી વિકલ્પની સાથે કર્તાકર્મની પ્રવૃત્તિ રહે છે.) ઉત્તર:- પ્રવૃત્તિ રહે છે.
એટલે એ અપેક્ષાએ અજ્ઞાન કહેવાઈ. અથવા નયજ્ઞાન આત્માને જાણતું નથી માટે અજ્ઞાન કહેવાય.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાયક સ્વભાવ નયોથી પાર છે. અરે! આ આપ શું કહો છો?
નય તો જ્ઞાનમાં હોય અને જ્ઞાનથી જ્ઞાયકનો અનુભવ થાય છે. (આ અભ્યાસી જીજ્ઞાસુની દલીલ છે.)
(તેની સામે જ્ઞાની જણાવે છે) પ્રભુ! જ્ઞાનમાં નય જ ન હોય.
જ્ઞાયકમાં તો નય નથી જ પરંતુ જ્ઞાનમાં પણ નય ન હોય.
સ્વભાવથી વાત આવે એમાં એકલો સ્વભાવ જ દેખાય, બીજું કાંઈ ન દેખાય.
નયથી સ્વભાવ વિચારવો અને સ્વભાવથી સ્વભાવ વિચારવો, એ વિચાર કોટિમાં પણ મોટો ફેર છે.
સ્વભાવ પોતાનો વિશ્વાસ અને જ્ઞાનનું વજન ખમી શકે છે.
પરંતુ નય એ વજન ખમી શકતી નથી, કેમ કે નય સાપેક્ષ છે.
મુમુક્ષુ:- બહુ જ સ્પષ્ટ છે હોં!
મુમુક્ષુ:- સ્વભાવથી વિચાર કરે તો સ્વભાવમાં બેસી જાય છે, ઘૂસી જાય છે. ઉત્તર:- બેસી જાય છે, બસ!
બેસી જાય છે. જામી જાય છે. મુમુક્ષુ:- બહુ સરસ.
દ્રવ્યલિંગીની આ જ ભૂલ છે. એ દ્રવ્યની નિરપેક્ષતામાં આવી શકતો નથી.
ઉત્તર:- દ્રવ્યની નિરપેક્ષતામાં આવી શકતો નથી, હોં! પર્યાયથી રહિત દ્રવ્ય છે, એમાં નથી આવતો.
મુમુક્ષુ:- તેમ જ પર્યાયની નિરપેક્ષતામાં પણ આવી શકતો નથી.
ઉત્તર:- પર્યાય પણ નિરપેક્ષ છે, એ દ્રવ્યથી નિરપેક્ષ છે. દ્રવ્યથી પર્યાય છે એમ નહિ, સત્ અહેતુક છે.
અને દ્રવ્ય સત્ અહેતુક છે, એને પર્યાયની અપેક્ષા નથી એને.
મુમુક્ષુ:- એક બીજા, એક બીજાથી નિરપેક્ષ છે. એમાં જ બંનેની પુષ્ટિ છે.
ઉત્તર:- પુષ્ટિ છે. બન્ને સત્ જીવતા રહે છે. એકતા થતી નથી, એમાં.
મુમુક્ષુ:- એ દ્રવ્યને પણ સાપેક્ષ જુએ છે અને પર્યાયને પણ સાપેક્ષ જુએ છે.
પર્યાયને સત્ નથી જોતો અને દ્રવ્યને અકર્તા નથી જોતો. ઉત્તર:- નથી જોતો.
બહુ સારું આવી ગયું છે હો! મુમુક્ષુ:- બહુ સારું, અરે! કેટલું સારું. ભંડાર ભર્યો છે આમાં.
ઉત્તર:- એમ લાગે છે સારું આવી ગયું. મુમુક્ષુ:- જ્ઞાન નિશ્ચયનયથી આત્માને જાણે છે એ પણ એક જાતની સાપેક્ષતા જ છે.
જ્ઞાન નિશ્ચયનયથી આત્માને જાણે છે એ પણ એક જાતની સાપેક્ષતા જ છે.
જ્ઞાન સ્વભાવથી જ આત્માને જાણે છે. સ્વભાવ કહેતા નિરપેક્ષતા જ આવે છે. વાહ!
સંસારનો થાક ઉતરી જાય એવી વાત છે. આ રહસ્ય ખ્યાલમાં આવતાં અલ્પકાળમાં મુક્તિ થાય.
ઉત્તર:- અલ્પકાળમાં થાય. થઈ ગયો ટાઈમ લ્યો. મુક્તિ થઈ ગઈ અને ટાઈમ પણ થઈ ગયો. મુમુક્ષુ:- ટાઈમસર મુક્તિ થઈ ગઈ?
ઉત્તર:- પણ આવું ઘોળાય, એની મુક્તિ જ હોય ને? એને કાંઈ સંસાર થોડો છે? જ્યાં છેલ્લા વિકલ્પો... આહાહા! કેમ શું હશે છે? કહો ને.
મુમુક્ષુ:- એમ કીધું ને? ટાઈમસર મુક્તિ થઈ ગઈ. મુમુક્ષુ:- ટાઈમસર મુક્તિ થઈ ગઈ. ઉત્તર:- ટાઈમસર મુક્તિ.
ટાઈમસર જ થાય ને બધું? તેર પાના થયા, તેર પાના થયા.
મુમુક્ષુ:- પ્રતિમાને સુમંત્ર (સૂર્યમંત્ર) આપે છે ને, આ પ્રતિષ્ઠામાં? એમ આ સુમંત્ર કહેવાય.
શું કહેવાઈ? સૂર્યમંત્ર. એમ આ એક સ્વભાવ, સ્વભાવ, સ્વભાવ.