એક શાસ્ત્ર મળ્યું નવું. એક શાસ્ત્ર નવું મળ્યું. એનું નામ છે ‘બે ભૂલ’,
‘दो भूल’. લખેલું છે માથે 'दो भूल’-હિન્દીમાં. ગુજરાતીમાં 'બે ભૂલ’.
એ બે ભૂલમાં એમ લખ્યું છે, એક ભૂલ અને બીજી ભૂલ, બે ભૂલ.
એક ભૂલમાં એમ લખ્યું છે કે પ્રત્યેક જીવને,
જીવમાત્ર પરિણામ પરિણામને કરે છે માને છે કે હું એને કરું છું, એ એક ભૂલ.
બીજી ભૂલમાં એમ વાંચ્યું કે જાણે છે ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પરને અને માને છે કે હું પરને જાણું છું,
એ બીજી ભૂલ. બે ભૂલનું એક પુસ્તક છે એમાં આ બે લાઇન છે બસ!
પુસ્તક પૂરું થઈ ગયું, ખલાસ થઈ ગયું પુસ્તક.
પર્યાય, પર્યાયને જ કરે છે, એના ષટ્કારકથી થાય છે. એની જન્મક્ષણ છે,
એ સત્ છે, અહેતૂક છે, ક્ષણિક ઉપાદાન છે. અનેક પ્રકારે એના શાસ્ત્રના આધાર છે.
છતાં એની દૃષ્ટિ પર્યાય ઉપર પડી છે. દ્રવ્ય અકર્તા છે જ્ઞાતા છે, એના ઉપર દૃષ્ટિ નથી આવતી.
એટલે એને ભ્રમણા થઇ ગઇ છે ભ્રાંતિ થઇ ગઇ છે
કે આ પરિણામને હું કરું છું ને આ પરિણામના ફળને હું ભોગવું છું.
બે ભૂલ જ્યારે જશે ત્યારે એને સમ્યગ્દર્શન થશે.
બાકી હું કરું છું પરિણામને, મિથ્યાત્વના પરિણામને મિથ્યાદૃષ્ટિનો આત્મા કરતો નથી.
સમ્યગ્દર્શન પ્રગટ થાય ત્યારે સમ્યગ્દૃષ્ટિનો આત્મા સમ્યગ્દર્શનની પર્યાયને કરતો નથી.
કેવળજ્ઞાન પ્રગટ થાય ત્યારે પણ એનો આત્મા કેવળજ્ઞાનની પર્યાયને કરતો નથી.
આહાહા! એવું ત્રિકાળ અકર્તાપણું એમ ને એમ ચાલ્યું આવે છે, અનાદિ અનંત.
દૃષ્ટિ પર્યાય ઉપર પડી છે, પર્યાય પર્યાયને કરે છે, ભાસે છે - ભ્રાંતિ થઇ ગઇ કે હું કરું છું.
આ એણે નિર્ણય પોતાને કરવો પડશે. બીજો કોઇ ઉપાય આમાં છે નહીં.
મૂળમા ઘા મારે તો કામ થશે.
પાછું, એવો સ્વીકાર કરીને સમ્યગ્દર્શન થાય ત્યાર પછી પણ પરિણામ તો પરિણામને કર્યા કરશે.
પરિણામ એનું કર્તાપણું છોડશે નહીં અને આત્મા અકર્તાપણું છોડશે નહીં.
આહાહા! બે સત્ છે ને?
સ્વીકાર કરે કે પરિણામ પરિણામને કરે છે અને હું કરતો નથી, અકર્તા છું, જ્ઞાતા છું.
એમ દૃષ્ટિ સમ્યક્ થયા પછી પણ પરિણામ તો પરિણામને કર્યા જ કરશે.
પરિણામને હું કરતો નથી તેથી પરિણામ એની ક્રિયા બંધ કરી દેશે, એમ છે નહીં.
પરિણામમાં પલટો જરૂર આવશે. પરિણામને હું કરું છું ત્યાં સુધી મિથ્યાત્વના પરિણામ થતા હતા.
મિથ્યાત્વના પરિણામને પર્યાય કરતી હતી.
અને હું કરતો નથી. અને હું અકર્તા જ્ઞાતા છું, દૃષ્ટિ દ્રવ્ય ઉપર આવી.
પર્યાય તો એની ક્રિયાને છોડશે નહીં. પણ પલટો આવ્યો.
પરિણામમાં મિથ્યાત્વ થતું હતું એના સ્થાને આશ્રવના સ્થાને સંવર.
પર્યાય તો ક્રિયાવાન જ છે, અનાદિ અનંત, કોઇ કાળે એની ક્રિયા બંધ નહીં થાય.
પર્યાય પોતાના કર્તા સ્વભાવને છોડશે નહીં,
આત્મા પોતાના અકર્તા સ્વભાવને છોડતો નથી, ત્રણે કાળ.
બે સત્ અલગ અલગ છે, એકમાં બીજાની નાસ્તિ છે, એ અસ્તિ-નાસ્તિ અનેકાંત છે.
જ્ઞાયકમાં પ્રમત્ત-અપ્રમત્ત નથી. નથી માટે જ્ઞાયકભાવ પ્રમત્ત-અપ્રમત્તને કરતો નથી, એમ. એમાં નથી,
એમાં ન-અથી, ન-અસ્તિ, નાસ્તિ, નાસ્તિ. નાસ્તિ એટલે ન-અથી. નઅસ્તિ, નાસ્તિ, નથી મારામાં.
એનામાં છે પરિણામ, પરિણામ(માં) પરિણામની ક્રિયા થયા કરે છે. આહાહા!
છ મહિનાનો કોર્સ છે ફક્ત. ત્રણ મહિનાનો અકર્તાનો. ત્રણ મહિનાનો જ્ઞાતાનો. બસ!
એવું એક પુસ્તક મળી ગયું ચમત્કારિક!
‘બે ભૂલ’ આવડા આવડા (મોટા) અક્ષરથી લખેલું છે ‘બે ભૂલ’
બોલો! બસ બે જ ભૂલ છે? કે હા બે જ ભૂલ છે.
બીજી ભૂલ એવી છે કે ઇન્દ્રિયજ્ઞાન અનાદિકાળનું છે. ઇન્દ્રિયજ્ઞાન તો છે.
એ તો લાંબા કાળ સુધી રહેશે, જેમ રાગ લાંબા કાળ સુધી રહે છે (તેમ),
રાગ છેટ દસમા ગુણસ્થાન સુધી રહેશે. ઇન્દ્રિયજ્ઞાન બારમા સુધી રહેશે.
ભલે અબુદ્ધિપૂર્વક, ક્ષયોપશમરૂપે, લબ્ધરૂપે છે. ઇન્દ્રિયજ્ઞાન રહેશે.
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પરને જાણે છે, હું પરને જાણતો નથી,
ત્યાં અતીન્દ્રિયજ્ઞાન પ્રગટ થઇ આત્માનો અનુભવ થશે.
અને પછી ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પરને પ્રસિદ્ધ કર્યા જ કરશે. એ બંધ નહીં થાય, ઇન્દ્રિયજ્ઞાનનો વ્યાપાર.
શ્રદ્ધા સમ્યક્ થઇ ગઇ. હું પરને જાણતો નથી. ઇન્દ્રિયજ્ઞાન જાણે તો જાણે.
એનો જાણનાર, પરનો જાણનાર, રાગનો જાણનાર હું નહીં. આહાહા!
આ બીજી ભૂલ જાય તો એક અતીન્દ્રિયજ્ઞાન નવું પ્રગટ થાય અને આત્માના દર્શન થાય.
પછી ઇન્દ્રિયજ્ઞાન તો રહેશે, એ તો જાણ્યા કરશે.
કોઇ કોઇ વખતે જાણવાનું બંધ કરશે, એનું ડહાપણ આવશે એનામાં.
પણ સાવ તદન જાણવાનું બંધ નહીં કરે, થોડો ટાઇમ રહેશે. બારમા ગુણસ્થાન સુધી.
એનો કાળ જ્યાં સુધી નહીં પાકે આહાહા! એનું આયુષ્ય પૂરું થશે ત્યારે જ થશે.
આયુષ્ય પૂરું (થયા) વિના દેવગતિમાં જીવ જાય જ નહીં.
આયુષ્ય પૂરું થાય ત્યારે બીજી ગતિમાં જાય એમ કહેવાય છે ને? હેં? આનું આયુષ્ય છે.
રાગનું પણ આયુષ્ય છે અને ઇન્દ્રિયજ્ઞાનનું પણ આયુષ્ય છે. ગભરાવાની કાંઇ જરૂર નથી.
આહાહા! લીમીટ છે એની.
રાગ અનાદિ સાંત છે. ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પણ અનાદિ સાંત છે.
અનાદિનું ભલે હોય એ રાગ અને ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પણ એનો અંત છે. સાંત એટલે અંત સહિત.
જીજ્ઞેશ સમજાણું? મુમુક્ષુ:- બરાબર. ઉત્તર:- બરાબર તો ઠીક.
આહાહા! હું નથી જાણતો પરને હોં! ઇન્દ્રિયજ્ઞાન ભલે જાણે.
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન જાણે છે પરને અને માને કે હું જાણું છું
તો એને ઇન્દ્રિયજ્ઞાન અને અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય ભગવાન આત્માની એકત્વબુદ્ધિ થઇ ગઇ, જ્ઞેય જ્ઞાયક શંદરદોષ.
કરે છે બીજો અને માને છે કે હું કરું છું. જાણે છે બીજો અને માને છે કે હું જાણું છું પરને.
એવું પુસ્તક એક મોટું મળ્યું અને મોટા અક્ષરે ‘બે ભૂલ’.
આ પુસ્તક તમારી પાસે છે. બધાની પાસે આ પુસ્તક છે. ખોલીને વાંચવું જોઇએ શું લખ્યું છે એમાં.
આ શોર્ટ છે બધું બસ! બહું લાંબુ કરવાથી મૂળ વાત લક્ષમાંથી રહી જાશે.
બહુ લાંબુ લાંબુ કરે ને (તો) મૂળ વાત રહી જાય લક્ષમાંથી.
રીડયુસ ધ રેડિયસ (reduce the radius), બાપુજી કહેતા તા ને ? ઇ જ ને? રીડયુસ (ધ રેડિયસ),
વર્તુળ તું ટૂંકું કર. લાંબે લાંબે જા મા. આહાહા!
ઉષાકિરણના કમ્પાઉંડમાં આવી જાય તો વર્તુળમાં આવી ગયો કહેવાય.
અને જામનગર હોય તો વર્તુળની બહાર, ઘણું દૂર. ક્યારે અહીંયા આવે? આવે ત્યારે આ થાય ને?
ટૂંકું વર્તુળ, દ્રવ્ય-પર્યાય સ્વરૂપ વસ્તુ છે. પર્યાયને પર્યાય કરે છે, હું કરતો નથી. આહાહા!
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પરને જાણે છે, હું પરને જાણતો નથી, બસ!
કોઇ પણ આત્મા બે પદાર્થને જાણી શકે નહીં, એકને જ જાણે. અજ્ઞાની પરને જાણે, જ્ઞાની સ્વને જાણે.
સ્વપરપ્રકાશક એ તો પ્રતિભાસરૂપે છે, જાણવારૂપે નથી.
લક્ષ બે ઉપર ન હોય, લક્ષ એક ઉપર જ હોય.
આત્માનો સ્વભાવ - લક્ષણ ઉપયોગ છે. ઉપયોગનું લક્ષણ સ્વપરપ્રકાશક છે.
સમ્યગ્જ્ઞાનનું લક્ષણ સ્વપ્રકાશક, મિથ્યાજ્ઞાનનું લક્ષણ પરપ્રકાશક.
મિથ્યાદૃષ્ટિ સ્વને જાણતો જ નથી, એકાંતે પરપ્રકાશનમાં જ પડયો છે.
અને સમ્યગ્દૃષ્ટિ હરણિયું, દેડકું પરને જાણતો જ નથી, સ્વને જ જાણ્યા કરે છે.
પણ ઓલું ઇન્દ્રિયજ્ઞાનનો પક્ષ છે ને?
અને સ્વપરનો પ્રતિભાસ દેખીને સ્વપરપ્રકાશકના શબ્દો આવે ને? આહાહા! એ ઉલઝન થઇ ગઇ.
स्वपर प्रकासक सकति हमारी। तातैं वचन-भेद भ्रम भारी ॥
ज्ञेय दशा दुविधा परगासी। निजरूपा पररूपा भासी॥
પ્રતિભાસે છે, જાણે છે એમ નથી લખ્યું. આહાહા! દર્પણમાં બે નો પ્રતિભાસ તો થાય છે.
દર્પણનું દળ એમાં પણ પ્રતિભાસે, સ્વચ્છ પર્યાય છે.
અને બીજા મોર આદી જે પદાર્થ બાહ્યના, કોલસા આદિ (પણ) પ્રતિભાસે છે. આહાહા!
સ્ફટિકમણિની પર્યાયમાં એનું દળ પણ પ્રતિભાસે છે અને ફૂલનો પણ પ્રતિભાસ છે.
પણ ફૂલ કે ફૂલની રતાશ એમાં આવતી નથી. અને દળ એમાંથી નીકળતું નથી.
સમયે સમયે દળને પ્રસિદ્ધ કરે છે. દૃષ્ટિ નિમિત્ત આધીન છે એટલે કે મને આ રાતું દેખાય છે. આહાહા!
આહાહા! બે ભૂલ છે બસ!
સ્વપરપ્રકાશક જો જ્ઞાનનું લક્ષણ હોય ને?
ખરેખર જ્ઞાનનું લક્ષણ હોય તો એટલે કે સમ્યગ્જ્ઞાનનું લક્ષણ હોય તો,
તો નિગોદનો જીવ પણ સમ્યગ્જ્ઞાની થઇ ગયો.
અને સ્વપરપ્રકાશક લક્ષણ હોય તો નિગોદમાં જેમ સ્વપરપ્રકાશક છે તો આત્માનો અનુભવ નથી,
તો કેવળી પણ સ્વપરપ્રકાશ કરે છે તો આત્માનો અનુભવ નહીં થાય એને.
લક્ષણ એવું હોવું જોઈએ કે જેમાં અવ્યાપ્તિ, અતિવ્યાપ્તિ (અને અસંભવ) દોષ ન આવે.
એનું નામ લક્ષણ. એવી પરિભાષા છે લક્ષણની.
પ્રતિભાસ બેના હોય, લક્ષ એકનું જ હોય. બે ઉપર લક્ષ હોય જ નહીં.
લક્ષ એટલે અહંપણું. લક્ષ એટલે, લક્ષનો અર્થ અહંપણું.
જેને જ્ઞાયક ઉપર લક્ષ થયો કે હું જાણનાર છું, હું જ્ઞાયક છું,
પછી ઇન્દ્રિયજ્ઞાન દેહને જાણે પણ દેહમાં આત્મબુદ્ધિ એને થતી નથી.
કેમ નથી થતી ખબર છે? કેમ નથી થતી?
મુમુક્ષુ:- લક્ષ સ્વ ઉપર છે એટલે પરમાં એને અહંપણું નથી થતું.
ઉત્તર:- ઠીક. દેહમા અહંબુદ્ધિ કેમ થતી નથી? કોઇ જવાબ આપશે આજે?
મુમુક્ષુ:- જણાતો નથી. જણાતો નથી. ઉત્તર:- હં...બસ! દેહને જાણતો નથી જ્ઞાની.
તો જાણે તો એનું શ્રદ્ધાન થઇ જાય. જાણતો જ નથી ને! અતીન્દ્રિયજ્ઞાન એને જાણતું જ નથી.
જણાય ભલે, પ્રતિભાસે ભલે. પણ ત્યાં લક્ષ ક્યાં છે? લક્ષ નથી માટે જાણતો નથી. જાણે તો લક્ષ થઇ જાય.
આહાહા! આવી વાત છે. અદ્ભૂતથી અદ્ભૂત ચમત્કારિક વાતો છે.
હું પરને જાણું છું એ જ્ઞાનની પર્યાયનો જે વ્યવહાર - છે અજ્ઞાન.
એ એનું શલ્ય છે, એટલે અંદરમાં આવે નહીં ઉપયોગ, જાણતો નથી આત્માને.
હું પરને જાણું છું, હું પરને જાણું છું, જાણે છે ઇન્દ્રિયજ્ઞાન અને માને છે કે હું.
આત્મા તો અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમય છે. આહાહા! ગુરુના વચન છે એને પણ માનતો નથી.
આપણે ઓલું ઇન્દ્રિયજ્ઞાન જ્ઞાન નથી છે ને પુસ્તક એમાંથી કાઢો તો ખરા.
ભગવાન! તું પરને જાણતો નથી એમ ગુરુદેવે કહ્યું. ગુરુદેવના શબ્દો!
ભગવાન! તું પરને જાણતો નથી કેટલી કરૂણા કરી. ભગવાન કહીને કહે છે.
ભગવાન પરને ન જાણે એમ કહે છે. જે પરને જાણે તે ભગવાન નહીં, બુદ્ધુ છે.
મુમુક્ષુ:- ભગવાન કહેવા, અને પરને જાણે? ઉત્તર:- કયું છે બોલ નંબર? મુમુક્ષુ:- ૨૭૬.
ઉત્તર:- દોસો, ટુ સેવન સીક્ષ - 276 કાઢો.
અહીં તો કહે છે-ભગવાન! તું પરને જાણતો જ નથી. ‘જ’ લગાડીને સર્વથા કહ્યું.
કથંચિત્ પરને જાણે અને કથંચિત્ સ્વને જાણે એમ નહીં.
એ કથંચિત્ શબ્દ હોય એ પ્રતિભાસનો છે, જાણવાને લાગુ નથી પડતું.
કથંચિત્ સ્વને જાણે કથંચિત્ પરને જાણે એમ આવે, તો એ પ્રતિભાસ લેવો.
લક્ષ નથી ત્યાં. બે ઉપર લક્ષ ન હોય કોઇ દિ, તો તો મિશ્રણ- સમ્યગ્જ્ઞાન અને મિથ્યાજ્ઞાન મિશ્રણ થઇ ગયું.
મુમુક્ષુ:- નહીં એવું ન હોય.
ઉત્તર:- આહાહા! અહીં તો કહે છે ભગવાન! જે ભગવાન હોય ને એ પરને ન જાણે.
હું પરને જાણું છું એ ભગવાનને સ્વીકારતો નથી. ભગવાન નહીં થાય. ખલાસ! ગયો દુનિયામાંથી.
આ તો ગુરુદેવના શબ્દો છે. ગુરુદેવને રોજ પગે લાગે પણ એનું માનવું નથી.
એ તો કોઇ અપેક્ષાએ જ્ઞાની કહે, પણ બીજી અપેક્ષા તો છે ને?
એક અપેક્ષાએ એ તો નિશ્ચયથી વાત કરી, વ્યવહારથી તો પરને જાણે છે ને?
આમાં નિશ્ચય વ્યવહાર લગાડયો નથી. જો તો ખરો તું. સ્વભાવ છે એનો બતાવે છે.
ભગવાન! તું નિશ્ચયથી પરને જાણતો નથી એમ લખ્યું નથી, બોલ્યા પણ નથી.
આહાહા! સ્વભાવથી વાત કરી છે.
ભગવાન! તું પરને જાણતો જ નથી. ‘જ’ લગાડયું. સમ્યક્ એકાંત.
સમ્યક્ એકાંત એટલે શું ખબર છે? અનેકાંત.
કે સ્વ જણાય છે ને પર જણાતું નથી. એનું નામ અનેકાંત છે, અસ્તિ-નાસ્તિ અનેકાંત.
ભગવાન! તું પરને જાણતો જ નથી. આગળ, બીજી લીટી.
ભગવાન લોકાલોકને જાણે છે એમ કહેવું એ તો અસદ્ભૂત વ્યવહાર છે - જૂઠો વ્યવહાર.
પછી ત્રીજી લીટી. ત્રણ લીટી છે. વન, ટુ, થ્રી (1, 2, 3). સમ્યગ્દર્શન-જ્ઞાન-ચારિત્રાણિ મોક્ષમાર્ગ.
ભગવાન! તું પરને જાણતો જ નથી. બેયમાં ‘જ’ લગાડયું. આહાહા!
સમ્યક્ એકાંત કર્યું. કથંચિત્ ભગવાન પોતાને જાણે અને કથંચિત્ પરને જાણે એમ નથી.
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પરને જાણે છે, એનો ઉપચાર આપીને, વ્યવહારનય એમ કહે છે કે (આત્મા) પરને જાણે છે.
રાગને જાણે છેે આત્મા - સાધકનો આત્મા, (એ) ઉપચારનું કથન છે.
જાણે છે ઇન્દ્રિયજ્ઞાન, ઉપચાર આવ્યો કે આત્મા એને જાણે છે, આત્મા જાણતો નથી.
આત્મા, આત્માને જાણે છે. આહાહા! ભગવાન તું પરને જાણતો જ નથી.
મીઠું મધુરું અમૃત જેવું વચન છે. આહાહા! લક્ષ્મી ચાંદલો કરવા આવી છે, મોઢું ફેરવીશ મા. આહાહા!
ગિરનાર છે ને જૂનાગઢ આપણું. નેમિનાથ ભગવાનનું જ્યાં કલ્યાણક થયું તું, ત્રણ.
એ જૂનાગઢમાં એવો બનાવ બની ગયો, એક રાજા રાજ કરતો હતો, રા’માંડલિક
રાજાની ઉત્તરોત્તર ગાદી આવે ને? તો સો-બસ્સો વરસ પહેલાની વાત છે.
રા’માંડલિક રાજ કરતો હતો. રાજગાદી એને આપી. એના પિતાજી ગુજરી ગયા.
રા’માંડલિકને ગાદી ઉપર બેસાડયો દિવાને, સમાજે, બધાએ.
તો એ રિવાજ હતો કે ચારણ લોકો હોય ને એની છોકરી - કુમારી તિલક કરવા આવે પછી (રાજા) ગાદીએ બેસે.
એવો રિવાજ હતો ત્યાંનો. તો બેન આવી, કુમારી, બેન, દીકરી આવી. તિલક કરવા લાગી
તો તેમણે (રાજાએ) મોઢું ફેરવી લીધું. કેમકે તિલક કરે તો તો પિતા થઇ જાય. એની દૃષ્ટિ વિપરીત હતી.
દૃષ્ટિમાં દોષ આવી ગયો, જોઇને. આહાહા! કામવાસના પ્રગટ થઇ ગઇ.
આમ કરી દીધું (મોઢું ફેરવી દીધું) તો દીકરી ગઇ એની મા પાસે. કે મા, મા, રાજાએ તિલક કરવાની ના પાડી.
(તો મા એ કહ્યું) શું કર્યું? મોઢું ફેરવી લીધું. રા' નથી ફરતો એનો દિ’ ફરે છે.
રાજગાદી ચાલી ગઇ ખલાસ! ચઢાઈથી બીજો રાજા આવી ગયો.
એમ ભગવાન તું પરને જાણતો નથી. આમ કરીશ મા (મોઢું ફેરવીશ મા) આમ કરજે (હા કરજે). હા પ્રભુ! બરાબર છે.
આ બેઠા ! ‘જ’ લગાડયો બેન!
ભગવાન કહીને કહ્યું એમ. કેમકે એ તો બધાને ભગવાન દેખે છે ને? અને ભગવાન પરને જાણે જ નહીં.
એવા ભગવાનને જોયો. અને એવા ભગવાનને કહે છે કે ભગવાન તું પરને જાણતો જ નથી. આહાહા!
ગુરુદેવના સ્વર્ગવાસ પછી આ કહ્યું કે આત્મા પરને જાણતો નથી, જાણનાર જણાય છે.
ઊહાપોહ બહુ થયો. આહાહા! ઘણો ઊહાપોહ થયો. આખા હિન્દુસ્તાનમાં હોં! ખડભડાટ મચી ગઇ.
એમાં એક વખત જ્યોતિબેન અને ભરતભાઇ આવ્યા ઘરે. ત્યારે દિવાનપરામાં રહેતો હતો.
જ્યોતિબેન કહે ભાઇ! તમારી હિંમત કેમ ચાલી કે આત્મા પરને જાણતો જ નથી? આ બેઠા. કહ્યું તું ને?
મુમુક્ષુ:- હાં જી. ઉત્તર:- તમારી હિંમત કેમ ચાલી? આહાહા!
પરને જાણવાનો નિેષેધ જ્યાં આવે છે ત્યાં એક નવું અતીન્દ્રિયજ્ઞાન પ્રગટ થઇને આત્માને અનુભવી લે છે.
નિષેધનું ફળ સમ્યગ્દર્શન છે. નિષેધનું ફળ મોટું છે. મુમુક્ષુ:- બધેથી પાછો વળે છે.
મુમુક્ષુ:- નિષેધનું ફળ સમ્યગ્દર્શન છે. ઉત્તર:- આ તો ગુરુદેવના શબ્દો વંચાવ્યા મેં.
ભગવાન તું પરને જાણતો જ નથી. ત્રણ લીટીમાં બે વાર કહ્યું.
અને સામે પાછો આધાર આપ્યો કે કોઇ એમ કહે કે કેવળી ભગવાન લોકાલોકને જાણે છે
અને અમે અમારા ક્ષયોપશમ અનુસાર જાણીએ છીએ.
કે કેવળી ભગવાન લોકાલોકને જાણે છે એ જૂઠો વ્યવહાર છે. અસદ્ભૂત એટલે ખોટો વ્યવહાર. આહાહા!
આ ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પરને જાણે છે ને ઇન્દ્રિયજ્ઞા(માં) (એને) જ્ઞાનની ભ્રાંતિ થઇ ગઇ છે.
એટલે પાછો ફરતો નથી. એ સત્ય લાગે છે.
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પરને જાણે છે એટલે હું જ પરને જાણું છું. એટલે ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમાં અહં થઇ ગયું.
ઇન્દ્રિયજ્ઞાનની અંદર સ્વસ્વામી સંબંધ થયો. એની સાથે કર્તા-કર્મ સંબંધ થઇ ગયો. આહાહા!
ભગવાન! તું પરને જાણતો જ નથી. આહાહા! એમને કેમ હિંમત ચાલી હશે?
એવું સ્વરૂપ છે. એમાં હિંમત ચાલવાની (વાત) નથી. એ તો સ્વભાવ જ છે. બધાનો સ્વભાવ છે.
બધાનો સ્વભાવ છે એ સાગમટે કહ્યું ને? ભગવાન! તું પરને જાણતો નથી.
એમ ન કહ્યું, 'ભરતભાઇ, તમે પરને જાણતા નથી' એમ ન કહ્યું, એવું અમે વાંચ્યું નથી આમાં ક્યાંય,
એમ. ભગવાન! તું પરને જાણતો નથી. આહાહા! નામ નથી લખ્યું એમાં.
બધાનું નામ તો ભગવાન છે એટલે ભગવાન કહ્યું. કોઇનું નામ ભરતભાઇ કે કોઇનું નામ જીજ્ઞેશ એમ છે નહીં.
ભગવાન! તું પરને જાણતો જ નથી. અમૃત જેવું વચન છે. નિષેધ કરે તો સમ્યગ્દર્શન થાય.
નિષેધમાં વિધિ પ્રગટ થઇ જાય છે.
બે ભૂલનું પુસ્તક બહુ મોટું. ઓહો! આવડા આવડા (મોટા) અક્ષરો, બે ભૂલ.
કરે છે પર્યાય અને માને છે કે હું કરું છું.
જાણે છે ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પરને (અને) માને છે કે હું પરને જાણું છું. બે ભૂલ છે.
થોડા દિવસ પહેલા બેનને વાત કરી ફોનમાં.
તો કહે તો આ પુસ્તક લખવા જેવું છે. એ તમે જાણો, આપણું કામ નહીં હવે.
મુમુક્ષુ:- આમાં આવી ગયું આ બધા પુસ્તકમાં, બધું આવી ગયું.
ઉત્તર:- ગુરુદેવના વચન શિરોમાન્ય કરવા જોઇએ. જ્ઞાનીનું માનતો નથી એટલે અજ્ઞાની રહી ગયો છે.
જ્યારે તે જ્ઞાનીના વચનને શિરોમાન્ય કરશે ભાવથી, તો એ જ્ઞાની થઇ જશે. જ્ઞાની થઇ જવાનો.
ફેર નહીં એમાં. આહાહા!
બે ભૂલ. બસ! સમજવામાં વાર લાગે, ક્રમે - પણ નીકળે ત્યારે બે ભૂલ એક સમયમાં જાય, હોં!
એ પુસ્તક મળી ગયું બે ભૂલનું બોલો!
બે ભૂલનો વિસ્તાર છે બધો ચૂકતે.
મુમુક્ષુ:- એ કયું પુસ્તક છે?
ઉત્તર:- એ તમારા જ્ઞાનમાં છે પુસ્તક. તમારા જ્ઞાનમાં પુસ્તક છે.
તમે વિચાર કરો કે પરિણામ પરિણામને કરે છે, હું કરતો નથી. એ એક ભૂલનું પુસ્તક આવ્યું.
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન પરને જાણે છે, હું પરને જાણતો નથી. એ બીજી ભૂલ. એ તમારા જ્ઞાનના જ નામ છે.
જ્ઞાનમાં જ બે નામ છે સમજી ગયા?
બે ભૂલ ગઇ, સમ્યગ્જ્ઞાન પ્રગટ થઇ જાય છે. ભૂલ ટળી જાય છે. આહાહા! આત્મદર્શન થાય એવી વાત છેે.
આ બે ભૂલનું પુસ્તક પણ ભવિષ્યમાં નીકળશે એમ લાગે છે. એટલે કોઇ ને કોઇ કાઢશે.
આટલા બધા બેઠા છે. પાંચ વર્ષે, દસ વર્ષે, વીસ વર્ષે કોક ને કોકને વિચાર આવશે.
બાકી બેનને તો કહ્યું છે કે હવે પુસ્તક નહીં, આ છેલ્લું છે ખલાસ! ઇન્દ્રિયજ્ઞાન જ્ઞાન નથી,
એમાં બધું આવી જાય છે. (એમાં) કાંઇ બાકી નથી. એમાંથી જ આપણે કાઢયું ને ભગવાન તું પરને જાણતો જ નથી.
હું પરને જાણું છું એમ જે માને છે એ અજૈન છે, દિગંબર જૈન નથી.
ગુરુદેવના શબ્દો. આનાથી વધારે શું કહે?
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન ઉર્ધ્વ થતું નથી, ગૌણ થઇ જાય છે.
અતીન્દ્રિયજ્ઞાનના પ્રકાશ અને પ્રતાપમાં ઇન્દ્રિયજ્ઞાન ગૌણ થઇ જાય છે.
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન જ્ઞાન નથી, બસ! ઇન્દ્રિયજ્ઞાન(થી) અતીન્દ્રિયજ્ઞાનનો પ્રકાશ અને પ્રતાપ જુદા પ્રકારનો છે.
અહં ન થાય. ઇન્દ્રિયજ્ઞાન રહી જાય, ઇન્દ્રિયજ્ઞાન મારું છે એવી મમતા ન થાય, મિથ્યાત્વ જાય.
ઇન્દ્રિયજ્ઞાન તો રહે, ભલે રહે. ભલે ને પરને જાણે, પરિણામ ભલેને પર્યાયને કરે, મને કાંઇ વાંધો નથી.
પણ એ પરિણામ પણ સવળા થઇ જાય પછી. મિથ્યાત્વ જાય ને આહાહા! પછી સવળા થઇ જાય.
પછી એની યોગ્યતા પણ સુધરી જાય છે.
કાલે રાત્રે વંચાવ્યું ભરતભાઇને ૩૧ ગાથા.
ભાવેન્દ્રિય વડે ગ્રહવામાં આવતા ઇન્દ્રિયજ્ઞાનના જે વિષયો,
સ્પર્શાદિ વિષયો તેને પોતાના સ્વભાવ, અસંગી સ્વભાવ દ્વારા જીતી લે છે.
જો આત્મા સ્પર્શાદિ પદાર્થને જાણતો હોત તો એને જીતવાની વાત ન આવત, તો તો સ્વભાવ હોત.
વિભાવ હોય એને જીતવાની વાત હોય.
જ્ઞાયક નથી પરતણો, એક સેટિકાની ગાથા તો બસ છે. જ્ઞાયક નથી પરતણો, જ્ઞાયક પરને જાણતો જ નથી.
મુમુક્ષુ:- આ જ વાત છે ને? ભગવાન તું પરને જાણતો જ નથી.
ઉત્તર:- એ જ કહ્યું મુમુક્ષુ:- એટલે જ્ઞાયક પરને જાણતો જ નથી. ઉત્તર:- જાણતો જ નથી, ભગવાન કહો કે જ્ઞાયક કહો.
મુમુક્ષુ:- જ્ઞાયક કહો. એક જ વાત છે.
ઉત્તર:- અને હું પરને જાણું છું, તો આત્માનો નાશ કર્યો, એણે. અસ્તિત્વ જુદું ન રહ્યું.
ખડી નથી પર તણી, ખડી તો ખડી જ છે. જ્ઞાયક નથી પર તણો, જ્ઞાયક તો જ્ઞાયક જ છે.
મૂળમાં બે જ વાત કરી. સદ્ભૂત વ્યવહાર લીધો જ નથી.
એક વિપરીતતા હતી અને વિપરીતતા જાય તો અવિપરીત પ્રગટ થઇ જાય બસ!
એ દેવલાલીમાં સવારના ઊઠીને રોજ પાંચ ગાથા બેન પાસે બોલાવું. પછી ચર્ચા કરીએ.
પહેલા તો બેન બોલો પાંચ ગાથા. ત્રણ ગાથા એ અને બે ગાથા આ. મોક્ષ અધિકારનીને? કઈ?
મુમુક્ષુ:- મોક્ષ અધિકારની ત્રણ ને બે આ. ઉત્તર:- ત્રણ આ ને બે આ. મોક્ષ અધિકારની ત્રણ ને બે આ.
બોલોને બધા આપણે એમાં શું વાંધો છે? આ દેવલાલી જ છે સમજો ને?
મૂળ ગાથા છે મૂળ. પાંચ ગાથા મૂળ. પંચપરમેષ્ઠી પદમાં આવી જાય જીવ, ખલાસ!
પ્રજ્ઞાથી ગ્રહવો-નિશ્ચયે જે ચેતનારો તે જ હું, બાકી બધા જે ભાવ તે સૌ મુજ થકી પર-જાણવું. ૨૯૭.
પ્રજ્ઞાથી ગ્રહવો-નિશ્ચયે જે દેખનારો તે જ હું, બાકી બધા જે ભાવ તે સૌ મુજ થકી પર-જાણવું. ૨૯૮.
પ્રજ્ઞાથી ગ્રહવો-નિશ્ચયે જે જાણનારો તે જ હું, કરનાર નથી, આત્મા જાણનાર છે, એમ કહે છે.
ભગવાનની વાણીમાં આવ્યું. ભગવાનની વાણી દિવ્યધ્વનિ હોં!
કુંદકુંદાચાર્યની મૂળ ગાથા. હું જાણનાર છું, કરનાર નથી. જે જાણનારો તે જ હું.
આહાહા! જાણવાની ક્રિયા ન કરે. થાય ખરી ક્રિયા, આત્માને જાણવાની ક્રિયા થાય
તો પણ એ જાણનાર રહે, કરનાર ન થાય. એવા જાણનારને હું જાણું છું એમ કહે છે, બેન.
ભગવાન કહે છે. આહાહા! પ્રજ્ઞાથી, નિશ્ચયે.
પ્રજ્ઞાથી ગ્રહવો-નિશ્ચયે જે જાણનારો તે જ હું, ગ્રહવો એટલે જાણવો. તે જ.
બાકી બધા જે ભાવ તે સૌ મુજ થકી પર-જાણવું. ૨૯૯.
જ્યમ સેટિકા નથી પર તણી, છે સેટિકા બસ સેટિકા, જ્ઞાયક નથી ત્યમ પર તણો, જ્ઞાયક ખરે જ્ઞાયક તથા;૩૫૬.
જ્ઞાયક નથી ત્યમ પર તણો, જ્ઞાયક ખરે જ્ઞાયક તથા; ૩૫૬.
જ્યમ સેટિકા નથી પર તણી, છે સેટિકા બસ સેટિકા, દર્શક નથી ત્યમ પર તણો, પરને દેખતો નથી આત્મા.
આંધળો થઇ જા એકવાર પરને જાણવા દેખવાથી. આહાહા! કોને પડી છે? પડી છે એને પડી છે. બાકી તો એમ ને એમ.
ગુરુદેવના શબ્દો - આંધળો થઇ જા એકવાર કહે. પંદરમી ગાથા ચાલતી હતી.
મુમુક્ષુ:- દર્શક ખરે દર્શક તથા. ઉત્તર:- દર્શક નથી પરતણો, પરને દેખતો નથી.
મુમુક્ષુ:- એવો દેખનાર છે. ઉત્તર:- એવો દેખનાર છે. મુમુક્ષુ:- પરને દેખે એવો નહીં.
ઉત્તર:- એવો દેખનાર નથી. પરને દેખે એવો દેખનાર નથી એટલે એવો દેખનાર દેખાતો નથી.
પરને દેખતો નથી, એવો દેખનાર છે, એવો દેખનાર દેખાય છે ત્યારે અનુભવ થાય છે.
પરને જાણે દેખે છે એ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનનો ધર્મ છે. આમાં એકાંત, એકાંત લાગે લોકોને.
આહાહા! પણ ભગવાન તું પરને જાણતો જ નથી, એમના (ગુરુદેવના) વચન છે.
આ ક્યાં લાલુભાઇના વચન છે. આહાહા! વ્યક્તિની વાત નથી, તત્ત્વની વાત છે આ.
કુંદકુંદ ભગવાન કહે છે, સર્વજ્ઞ ભગવાને કહેલા છ દ્રવ્ય, એને હું જાણું છું,
એવો જો તારો અભિપ્રાય હશે તો મિથ્યાદૃષ્ટિ છો. છ દ્રવ્યને જાણું છું, મારા છ દ્રવ્ય નહીં.
છ દ્રવ્યના પરિણામને કરું છું નહીં, પણ છ દ્રવ્ય છ દ્રવ્ય સ્વરૂપે જાણું છું,
ધર્મ ને ધર્મ, અધર્મ ને અધર્મ, મિથ્યાદૃષ્ટિ છે.
કેમકે ભગવાન તું પરને જાણતો નથી અને આ કહે છ દ્રવ્યને હું જાણું છું, નવતત્ત્વને હું જાણું છું.
પણ નવતત્ત્વને છ દ્રવ્યને તું જાણશ તો તારા આત્મતાને કોણ જાણશે? એનો તો વિચાર કર!
કર વિચાર તો પામ, સ્વતંત્રપણે પોતે એકાંતમાં બેસીને વિચાર કરે તો થાય.
પોતાની વિચાર શક્તિ ઉપડતી ન હોય તો ૧૧ ભાગ છે, ગુરુદેવના ટેપો છે.
પણ એમાંથી માખણ કાઢી લેવું, છાશને ફેંકી દેવી. એ કળા આવડવી જોઇએ.
કેમકે એ દહીં વલોવે ને તો છાશ ને માખણ ભેગું હોય. માખણ આમ ઉપર તરતું હોય ને? એમ તારવવી લે
આહાહા! પણ માખણ જ લઇ અને પછી આમ આમ કરે. એટલે ઓલી જે છાશ હોયને, એ ટીપા નીકળી જાય.
ચોખ્ખું માખણ તારવવી લે. આહાહા! એ બાઇ હોશિયાર.
આમ કરીને આમ લઈ ને નાખે. આમ કરીને આમ નાખે, છાશ સાથે, એ ફૂવડ છે એને આવડતું નથી માખણ તારતા.
એ ગુરુદેવ એક પદ બોલતા હતા. આવડે છે? છાશે ભરમાયા.
મુમુક્ષુ:- ગગન મંડળમાં ગૌઆ વિયાણી, વસુધા દૂધ જમાયા. માખણ થા સો વિરલા પાયા, છાશે જગત ભરમાયા.
ઉત્તર:- આહાહા! એટલે વ્યવહારનયને, એને છાશ ઠેકાણે વ્યવહાર રાખ્યો. સમજી ગયા ને?
માખણની જગ્યાએ નિશ્ચય સ્વભાવ રાખ્યો. નિશ્ચયથી જે વાત કરે છે ગુરુદેવ એ તો બરાબર જ છે,
પણ એકલી નિશ્ચયની નથી કરી, વ્યવહારની વાત પણ કરી છે, ગુરુદેવે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:- નિશ્ચયની વાત સ્વભાવની વાત છે. નિશ્ચયની વાત સ્વભાવની વાત છે.
ઉત્તર:- હાં. અને વ્યવહારની વાત કરી છે એટલે? મુમુક્ષુ:- જૂઠી વાત છે.
ઉત્તર:- જૂઠી છે, નિષેધ કરવા માટે કરી છે, હાં. એમ કહેવું છે તારે, સમજી ગયો ને?
જ્યારે કોઇ કહે કે તમારા ગુરુએ વ્યવહારની વાત કરી છે? હા બરાબર કરી છે! એટલે ખુશી થઇ જશે.
પછી જરાક એક મિનિટ રહીને કહેવું - હા વ્યવહારની વાત જેટલી કરી છે ગુરુદેવે એ નિષેધ કરવા માટે કરી છે,
એમ અમે જાણીએ છીએ, એમ કહી દેવાનું, ચોખ્ખું કહી દેવાનું.
મુંબઇમાં એવો બનાવ બન્યો. ચર્ચા ચાલતી હતી, શાંતિભાઇ ઝવેરીના ઘરે. ઘણાં માણસો આવે,
શ્વેતાંબર, સ્થાનકવાસી ઘણાં આવે. એક ભાઇ આવ્યા, કે સમર્થ આચાર્ય ભગવંતોએ વ્યવહાર દર્શાવ્યો છે.
મેં કહ્યું બરાબર દર્શાવ્યો છે. ખુશ થઇ ગયો. સમજી ગયા? પણ, નિષેધ કરવા માટે દર્શાવ્યો છે.
બીજા દિવસથી આવતો બંધ થઇ ગયો. દર્શાવ્યો છે એ સાચી વાત છે.
ચૌદ ગુણસ્થાન, માર્ગણાસ્થાન, વ્યવહાર દર્શાવ્યો છે, પણ નિષેધ કરવા માટે બતાવ્યો છે.
એ આત્મામાં નથી, આત્મા એનો સ્વામી નથી. વ્યવહાર દર્શાવ્યો છે. પાંચ મહાવ્રત હોય છે. આહાહા!
કોણ ના પાડે છે? પણ નિષેધ કરવા માટે છે વ્યવહાર, આદર કરવા માટે નથી,
ઉપાદેય તત્ત્વ નથી. ઉપાદેય પણ નથી ને હેય પણ નથી ને ખરેખર જ્ઞેય પણ નથી. આહાહા!
એ જ્ઞેય રહેશે ત્યાં સુધી અનુભવ નહીં થાય.
પંચાધ્યાયીમાં એક વાત બહુ સારી આવી, નયજ્ઞાન માટે.
કે નયજ્ઞાન છે તે શુદ્ધજ્ઞાન તો નથી પણ જ્ઞેય પણ નથી. એ કાઢો ને બેન ક્યાં છે એમાં.
નયજ્ઞાન, નિશ્ચયનય અને વ્યવહારનય બેય હોં! એકલી વ્યવહારનય નહી. નયમાત્ર, નયજ્ઞાન માત્ર.
નયજ્ઞાન, જ્ઞાન તો નથી પણ જ્ઞેય પણ નથી. એમાં છે? એમ? ઠીક. હં....
પંચાધ્યાયી ભાગ પહેલો ગાથા ૫૦૬. ૫૦૬ ગાથામાં છે. અન્વયાર્થ:- જ્ઞાનના વિકલ્પનું નામ નય છે.
જ્ઞાનના વિકલ્પનું નામ નય છે. જ્ઞાનનું નામ નય એમ નથી લખ્યું. જ્ઞાનના વિકલ્પ એનું નામ નય છે.
તથા એ વિકલ્પ પણ પરમાર્થભૂત નથી. આહાહા! સત્યાર્થ નથી વિકલ્પ.
કારણ કે એ જ્ઞાનવિકલ્પરૂપ નય શુદ્ધજ્ઞાનગુણ તથા જ્ઞેય પણ નથી. આહાહા!
જ્ઞાન તો નથી પણ જ્ઞાનનું જ્ઞેય પણ નથી. વિકલ્પ જ્ઞેય ન થાય.
જ્યાં સુધી વિકલ્પ જ્ઞેય છે ત્યાં સુધી મિથ્યાદૃષ્ટિ છે.
નયને જ્ઞાન માને તો પણ મિથ્યાદૃષ્ટિ. નયજ્ઞાનને જ્ઞાન માને તો પણ મિથ્યાદૃષ્ટિ
અને નયને જ્ઞેય માને તો પણ મિથ્યાદૃષ્ટિ.
જ્ઞાન સ્વરૂપી ભગવાન પણ અહીંયા અને જ્ઞેય પણ અહીંયાં છે. હું જ જ્ઞાન અને હું જ જ્ઞેય છુ.
આ વિકલ્પ મારું જ્ઞય નથી. આહાહા!
તથા જ્ઞેય પણ નથી, પરંતુ જ્ઞેયના સંબંધથી થવાવાળા જ્ઞાનના વિકલ્પનું નામ નય છે.
દોષ છે, નય તો દોષ છે, ગુણ નથી. નયજ્ઞાન છે ને? એ દોષ છે, ગુણ નથી.
એકવાર બેન મંદિરે જતા હતા દર્શન કરવા મુંબઇમાં. પંકજભાઇ સાથે હતા. રોજ જાય સવારે બાજુમાં.
એના પદમાં આવે છે કે નયજ્ઞાન પણ જ્ઞાન નથી, ભજનમાં.
મેં કહ્યું, પણ સંધ્યાબેન! નયથી તો આત્માનો અનુભવ થાય છે. તમે કહો છો નય નથી આત્મામાં.
કે ના, નય નથી. નયથી આત્માનો અનુભવ ન થાય, જ્ઞાનથી થાય.
એવી રીતે, પહેલી મુલાકાત અમારે થઇ ફિરોઝાબાદ, આઠ નવ વર્ષ પહેલા.
ત્યારે એને પ્રશ્ન આવ્યો હતો ધ્યેય પૂર્વક જ્ઞેયનો, ચર્ચા ચાલતી હતી.
ચર્ચા ચાલતા, ચાલતા, ચાલતા, ચાલતા મેં પૂછયું, કે આત્માનો અનુભવ થાય.
એમ તો પ્રશ્ન પૂછવાની મારી આદત જ નથી એમ કરીને પૂછયું. તો પણ પૂછું છું
કે અનુભવ થાય ત્યારે આનંદનો અનુભવ આવે, આનંદની પર્યાય પ્રગટ થાય.
તો એ પર્યાયને જ્ઞાન જાણે તો મિથ્યાદૃષ્ટિ થાય કે ન થાય?
પર્યાયને જાણે, દ્રવ્યને જાણે એમ નહોતું પૂછયું મેં. કે ન થાય મિથ્યાદૃષ્ટિ. એમ? સરસ.
મુંબઇમાં એક સાચો હીરો સોનાની ડબ્બીમાં રાખ્યો
અને એક લાકડું કાળા રંગથી રંગાવી નાખ્યું. કદરૂપું ડબ્બી, ડબ્બી.
એમાં ઓના કરતાં એની કિંમત ઊંચી (એવો) હીરો રાખ્યો, ઊંચી કિંમતનો હીરો.
ઘરાક આવ્યા એટલે બે ડબ્બી બતાવી. ડબ્બી જોઇને એ નથી જોવું કહે. શેઠ કહે ભાઇ! એ હીરો ઊંચો છે.
નહીં નહીં મારે જોવી નહી. ડબ્બી ઉપર નજર હતી ને?
ઓલી સોનાની ડબ્બી હતી, એટલે હા, આ હીરો મારે લેવો છે. સમજી ગયા?
તો કે ભલે શેઠ! આ હીરો તમે રાખો. તો પાંચ લાખનો હીરો એણે લીધો.
પછી ઓલી ડબ્બી હતી ને કદરૂપી હોં! એને દેખતાં આમ ઉહું ઉહું થાય.
એના ઉપર ગોળ લગાવ્યો હતો એટલે માખીઓ બેસતી હતી. ઉહું ઉહું, એ નહીં.
પછી હીરો કાઢીને બતાવ્યો. કે આ વીસ લાખનો હીરો છે. તમે આ ડબ્બી સામે નજર કરી, હીરાને તો જોયો જ નહીં.
એમ બહારના ચામડા જુએ કે આ સ્ત્રીની પર્યાય અને આ પુરુષની અને આ નપુંસકની.
અરે ભગવાન આત્મા એમાં સમ્યગ્દર્શન થાય છે નપુંસકને પણ.
આમાં નારકીમાં, નારકીમાં જાય ને અહીંયાથી નપુંસક હોય, આહાહા! અનુભવ થઇ જાય.
એ ડબ્બીમાં ચૈતન્ય હીરો છે પ્રગટ થઇ ગયો. હવે ડબ્બી જુએ. શરીર તો એવું દુર્ગંધ મારે.
એક કણી એમ કહે છે શાસ્ત્રકાર કે એક કણી નરકમાંથી જો અહીં આવી જાય તો બધા માણસ મરી જાય.
એવી દુર્ગંધ, ટકી ન શકે.
હવે જોઇ લ્યો ને! ડબ્બી કેવી છે અને અંદર ભગવાન સમ્યગ્દર્શન, અનુભવ થઇ ગયો.
બહારથી દેખાય એવું છે નહીં. અંદરથી વાણીના યોગે અનુમાન થઇ શકે છે.
ઉત્કૃષ્ટ મુમુક્ષુ જ્ઞાનીને ઓળખી શકે છે. ઉત્કૃષ્ટ મુમુક્ષુ, જઘન્ય નહીં, મધ્યમ નહીં. ઉત્કૃષ્ટ.