દ્રવ્ય સ્વભાવ - પર્યાય સ્વભાવ, પાના નંબર-૪. દૃષ્ટાંત આપે છે.
જેમ કે સૂર્ય પ્રકાશનો પુંજ છે. સૂર્ય છે એ પ્રકાશમય છે, પ્રકાશનો પુંજ છે.
કઈ નયથી પ્રકાશનો પુંજ છે? અરે! સ્વભાવથી જ સૂર્ય પ્રકાશનો પુંજ છે. એમાં નયની જરૂર પડતી નથી, એમ કહ્યું.
વળી પ્રકાશ સૂર્યને પ્રસિદ્ધ કરે છે, કઈ નયથી પ્રસિદ્ધ કરે છે?
અરે! સ્વભાવથી જ પ્રકાશ સૂર્યને પ્રસિદ્ધ કરે છે. હવે જે સ્વભાવથી જ છે, ત્યાં નય લાગુ પડતી નથી.
વ્યવહારનય કે નિશ્ચયનય, કાંઇ એને જરૂર પડતી નથી. સ્વભાવથી વિચારે તો જરૂર પડતી નથી.
નયો તો માત્ર શિષ્યને સમજાવવા માટે છે. બહુ નયોના પ્રયોગમાં જવા જેવું નથી- રોકાવા જેવુ નથી. નય છે એ વિકલ્પ છે.
એટલે અનુભવ ન થયો હોય ત્યાં સુધી એને નય દ્વારા સમજાવે છે. (પણ) નયથી અનુભવ થતો નથી.
જો જ્ઞાન નયોના પ્રયોગમાં અટકશે, એમ.
જો જ્ઞાન નયોના પ્રયોગમાં અટકશે તો બીજી પ્રતિપક્ષી નય જ્ઞાનમાં ઊભી થશે. આત્મા 'નિશ્ચયનયે' અકર્તા છે,
એક નયનો પ્રયોગ કર્યો. આત્મા 'નિશ્ચયનયે' અકર્તા છે, એમાં વિકલ્પ ઊભો થયો.
નિશ્ચયનયે અકર્તા છે, તો વિકલ્પ છે. જ્ઞાનની પર્યાય 'નિશ્ચયનયે' આત્માને જાણે છે, આ બીજો પ્રકાર.
પહેલા દ્રવ્યમાં નિશ્ચયનય ઉતાર્યું, હવે જ્ઞાનની પર્યાયમાં નિશ્ચયનય ઉતારીને સમજાવે છે.
જ્ઞાનની પર્યાય 'નિશ્ચયનયે' આત્માને જાણે છે એમાં પણ વિકલ્પ ઉભો થયો.
નિશ્ચયનયે આત્મા અકર્તા નથી... નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણતું નથી... અરે! આ શું વાત કરો છો?
નિશ્ચયનયે આત્મા અકર્તા નથી? કે ના.
નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણતું નથી? કે ના.
આ શું વાત કરો છો? અમે તો આજ સુધી એમ જાણ્યું. હસમુખભાઇ આવતા રહોને અંદર, જગ્યા છે ઘણી, આવો!
આ સોફાસેટ પર ચાર-પાંચ જણા બેસી જાઓ, ચાર-પાંચ જણા, પાંચ-છ જણા સમાઇ જશે આમાં.
હું મંજૂરી આપું છું, બેસો-બેસો ઉપર. ઉપર આવી જાવને જરા, જગ્યાની સંકડાશ છે ને!
મુમુક્ષુ:- ....બુઝુર્ગ માણસો આવે એટલે ઉપર બેસી જાય...
ઉત્તર:- ભલે-ભલે, આવે એટલે બેસાડજો, આવો કહી અને આવો-આવો એમ કહીને (બેસાડો). અહીં જાકારવું નહિ, આવકાર આપવો, આવો-આવો.
શું કહ્યું? આત્મા નિશ્ચયનયે અકર્તા છે, એમ નથી. જ્ઞાન આત્માને નિશ્ચયનયે જાણે છે, એમ પણ નથી.
નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણતું નથી... અરે! આ શું વાત કરો છો? હા, સાંભળ. સાંભળ ભાઇ!
-નિશ્ચયનયે આત્મા અકારક, અવેદક નથી, સ્વભાવથી જ અકારક, અવેદક છે. એટલે અકર્તા અને અભોક્તા છે.
અકર્તા અને અભોક્તાપણું એ આત્માનો મૂળ સ્વભાવ છે.
પણ એને સમજાવવા માટે નયનો પ્રયોગ કરવામાં આવે છે.
અને નયના પ્રયોગથી પ્રમાણમાં આવી જાય છે. નય છે ને, સાપેક્ષ છે.
નિશ્ચયનયથી અકર્તા એમ કહે, તો નિશ્ચયનયથી અકર્તા છે, તો વ્યવહારનયે કર્તા છે, એમ એને કહેવું જ પડે.
કેમ કે અજ્ઞાન દશાએ રાગનો કર્તા, ભેદજ્ઞાન થતાં જ્ઞાનનો કર્તા,
એમ આખા પ્રમાણની સિદ્ધિ કરવા માટે બે નયના પ્રયોગથી સમજાવે છે.
બાકી તો ઘણાં પ્રકારો એવા પણ આવે કે મતાર્થીને સમજાવા માટે પણ, એનું ખંડન કરવા માટે પણ, નયના પ્રયોગથી ખંડન કરી નાખે.
જેમ કે સાંખ્યમત કહે છે કે આત્મા પરિણામનો કર્તા નથી, સર્વથા અપરિણામી અકારક, અવેદક છે, સાંખ્યમત.
તો એ તો મિથ્યાત્વની અવસ્થા થઈ કેમકે તો-તો બંધ-મોક્ષની સિદ્ધિ જ ન થાય, નવતત્ત્વની સિદ્ધિ ન થાય, જ્ઞાન જ ખોટું પડી ગયું.
માટે મતાર્થીને માટે એમ કહેવાય કે આત્મા નિશ્ચયનયે અકર્તા છે પણ વ્યવહારનયે કર્તા છે.
વ્યવહારનયે, ભેદજ્ઞાનનો અભાવ હોય, અજ્ઞાન દશા હોય, ત્યાં સુધી તે રાગનો કર્તા છે, એમ સંમત કરવું.
પણ રાગનો કર્તા છે, એ આત્મા છે એમ કહેવું નથી. પણ પર્યાયમાં રાગ થાય છે માટે પર્યાય રાગને કરે છે, એમ સંમત કરવું.
પણ ટૂંકાણમાં એમ કહે કે આત્મા વ્યવહારનયે કર્તા છે, કેમકે એ તો સર્વથા અકર્તામાં ચાલ્યા ગયા, સર્વથા અપરિણામીમાં ચાલ્યા જાય છે.
અને કાં એને કર્તા સિદ્ધ કરવો હોય તો કહે કર્મથી રાગ થાય છે, કર્મ કરાવે છે, આત્મા કરતો નથી.
ઘણાં પ્રકારની ગડબડ થતી હોય તો મતાર્થીનું ખંડન કરવા માટે નયના પ્રયોગથી ખંડન કરી નાખે છે.
આ તો જિનમતમાં આવી ગયો. જૈનમતમાં આવ્યા પછી બે નયથી જેમ છે તેમ વિચારે છે.
એટલે અજૈન ન થયો, અજૈનપણું ન આવ્યું, જૈનમાં આવી ગયો.
જૈનમાં જ બે નય છે, અજૈનમાં કોઇમાં નય છે નહિ.
હવે નયના, નયનો પ્રયોગથી સમજાવ્યું, તો નયને વળગી રહ્યો. એ પણ ખોટું છે હવે.
નયને પ્રથમથી જ છોડી દે તો પણ ખોટું અને અભ્યાસ ક્રમમાં નયને પકડી રાખે તો પણ અનુભવ ન થાય! આહાહા!
પાંચ પ્રકારે શાસ્ત્રના અર્થ કરવાની પદ્ધતિ છે.
આત્મા, એનો સ્વભાવ, નયાર્થ, મર્તાથ, આગમાર્થે, શબ્દાર્થ, ભાવાર્થ એમ પાંચ પ્રકારે એ શબ્દનો અર્થ કરવો, એમ!
નયાર્થથી સમજવું નિશ્ચયનય અને વ્યવહારનય.
અને મર્તાથ, મર્તાથી માટે છે એમ સમજવું જોઇએ.
હવે કોકની દવા કોક પી જાય તો? મરી જાય. આહાહા! દવા તો સાંખ્યમત માટે આપી.
એ આ વખતે ગુરૂપ્રસાદમાં આવ્યું છે. આહાહા!
કેટલાક એમ કહે છે કે 'આત્મા રાગનો કર્તા નથી, જોઇ લ્યો આ કળશ', એમ કરીને આધાર આપ્યો છે. ભાઇ! એ કળશ તો સાંખ્યમતની સામે છે.
સાંખ્યમત સર્વથા અકર્તામાં ચાલ્યો ગયો છે.
અજ્ઞાની વિશેષ અપેક્ષાએ રાગને કરતો હોવા છતાં પણ એને ઊડાડે છે, કે કોઇ જીવ રાગનો કર્તા નથી.
કોઇ જીવ અબ્રહ્મચારી નથી, બધા બ્રહ્મચારી છે. આહાહા!
વેદ કષાયના ઉદયથી એ અબ્રહ્મ થાય છે, આત્મા એ દોષનો કર્તા નથી, એમ નથી!
વિશેષ અપેક્ષાએ, સ્વભાવને ભૂલીને, અજ્ઞાની જીવ એ પર્યાયનો વ્યવહારનયે કર્તા છે, એમ સંમત કરવું જોઇએ!
એમ-ને-એમ અદ્ધરથી ચાલે નહિ ભાઇ, એકલા દૃષ્ટિના પક્ષમાં. આહાહા! તો તો એકાંત થઈ જશે, સાંખ્યમત જેવું થશે.
એટલે નયોનો પ્રયોગ પણ એવી રીતે કરવો જોઇએ કે પોતાનું ગરદન કપાય નહિ. નહિતર ગરદન કપાઇ જાય, ચક્ર છે ને? આહાહા!
આ તો પોતે સમજે તો સમજાય એવું છે. સમજાવવાથી સમજે એવું પણ નથી. આહાહા!
આ તો બે નયનો સ્વીકાર કરી લીધો છે, અને બે નયના સ્વીકારના વિકલ્પમાં અટકયો છે.
એ વિકલ્પ છોડીને અનુભવ કેમ થાય, પ્રત્યક્ષ? એની આ એક વિશેષ વાત છે.
નયોને સ્થાપી અને પછી નયોના વિકલ્પને ઉથાપવાની વાત છે.
નયોને સ્થાપી પછી નયોના વિકલ્પને તોડવાની વાત ચાલે છે. આહાહા!
પહેલેથી નયોને ઉડાડી દે, તો-તો અજૈન છે એ.
અને નયોમાં અટકે તો પણ ખરેખર તો અજૈન છે, નયના વિકલ્પ એનું કર્મ થઈ ગયું અને આત્મા એનો કર્તા થઈ ગયો.
એટલે આ કાચો પારો છે, એને કેળવીને ખાય તો અમૃત છે. આહાહા!
એમ આવે છે શાસ્ત્રમાં, વૈદ્યજન છે ને, એ વિષને ખાય તો પણ મરતો નથી.
હવે એ તો એનું મારણ કરીને ખાય છે, પ્રયોગથી, અને બીજા વિષ ખાવા માંડે તો મરી જાય.
કે આ વૈદ્યો મરતા નથી તો હું પણ વિષ ખાઈ જાઉ. મરી જઈશ! આહાહા!
ધાર તરવારની દોહ્યલી જિનવર તણી, એવું છે આ.
સંભાળી સંભાળીને કામ કરવા જેવુ છે.
ઓલી લાલ બત્તી આટાણે (અત્યારે) કરી, એટલા માટે. આહાહા!
સાંભળ. -નિશ્ચયનયે આત્મા અકારક, અવેદક નથી, સ્વભાવથી જ અકારક, અવેદક છે.
એનો ત્રિકાળ સ્વભાવ જ છે, અકર્તાપણું અને અભોક્તાપણું.
બંધનો પણ કર્તા નથી અને મોક્ષનો પણ કર્તા નથી.
દુ:ખનો પણ ભોક્તા નથી અને આનંદનો પણ ભોક્તા નથી, અતીન્દ્રિય આનંદ હોં! એનો ભોક્તા નથી.
ત્યારે, ત્યારે આત્મા? ના, ભોક્તા નથી! (શ્રોતાએ આશ્ચર્યથી) આમ જોયું.
આનંદનો ભોક્તા નથી? કેમકે આનંદ માટે તો અમે આ પ્રયત્ન કરીએ છીએ.
હવે આનંદનો આત્મા ભોક્તા ન હોય તો પછી આ માથાકૂટ કરવી શું કામ?
દુ:ખનો ભોક્તા નથી ત્યાં સુધી તો બરાબર છે કારણ કે દૂ:ખ અમારે જોતું નથી, એનો તો સ્વીકાર કરે.
પણ દૂ:ખના અભાવ પૂર્વક આનંદ આવે, અતીન્દ્રિય આનંદ હોં! આહાહા! એનો આત્મા ભોક્તા નથી? કે ના!
'ત્યારે કોણ કરે છે અને કોણ ભોગવે છે?’ એ પ્રશ્ન આવે. પર્યાય કરે છે અને પર્યાય ભોગવે છે.
અજ્ઞાન દશામાં પર્યાય રાગને કરે છે, આત્મા નહીં. પર્યાય રાગને કરે છે અને દુ:ખને ભોગવે છે.
કોણ ભોગવે છે? આત્મા. (ના.) જે કરે તે ભોગવે, પર્યાય કરે છે અને દૂ:ખને પર્યાય ભોગવે છે.
ભગવાન આત્મા રાગને કરતો પણ નથી અને દુ:ખને ભોગવતો પણ નથી.
ત્યાં સુધી તો ઠીક! હરીશચંદ્રજી! ત્યાં સુધી તો ઠીક, એ તો બરાબર છે.
કેમકે રાગને કરે તો દુ:ખને ભોગવે. કરે તો ભોગવે, એ તો વ્યાજબી છે.
પણ હવે અતીન્દ્રિય આનંદને ભોગવતો નથી આત્મા. એ શું? આહાહા!
કે ભાઇ! અતીન્દ્રિય આનંદને કોણ ઉત્પન્ન કરે છે? પર્યાય એનો ઉત્પાદક છે, દ્રવ્યની રચના નથી.
જે કરે તે ભોગવે, માટે પર્યાય વીતરાગભાવને કરે છે અને એનું ફળ આનંદ, એ પર્યાય ભોગવે છે. આહાહા!
ત્રિકાળી દ્રવ્ય સામાન્ય નિષ્ક્રિય પરમાત્મા (જે) દ્રષ્ટિનો વિષય છે તે આનંદને ભોગવતો નથી.
આહાહા! 'આનંદ લહેંગે મગર જ્ઞાતા રહેંગે’ (ભેદજ્ઞાન-ભજનાવલી, જિનેન્દ્ર ભક્તિ ૨૩), ભોક્તા નહિ થાઉ, એમ.
(શ્રોતાને આશ્ચર્ય થયું). થાય, થાય, થાય, એવું છે.
એનું કારણ છે કે દ્રવ્ય, પર્યાય એક વસ્તુ જ માની છે, અનંતકાળથી. નગીનભાઇ, એ ભૂલ થઈ ગઇ.
એનું સ્પષ્ટીકરણ ગુરુદેવે કર્યું, બાકી એટલું સ્પષ્ટીકરણ (ન હતું). આહાહા!
ભૂતકાળમાં પણ સાધકો ઘણાં થયા, ગૃહસ્થી સાધકોની વાત કરું છું હોં!
મુનિરાજની વાત તો ક્યાં? આહાહા! પણ આટલું ચોખવટ (ગુરુદેવે જ કર્યું).
કેમકે ક્રિયાના કારકો પર્યાયમાં છે. ભૂલે તો રાગને કરે, ભૂલ ભાંગે તો વીતરાગભાવને કરે.
રાગને કરે તો દુ:ખને ભોગવે અને વીતરાગભાવને કરે તો (આનંદને ભોગવે). આહાહા!
એ કર્તાપણું અને ભોક્તાપણાનો ધર્મ પર્યાયમાં છે, દ્રવ્યમાં ક્રિયાના કારક નથી.
એટલે કરે અને ભોગવે (એવો) એ ત્રિકાળી દ્રવ્ય પરમાત્માનો સ્વભાવ નથી.
જો આનંદને ભોગવે, કદાચ માની લ્યો આપણે લોભમાં, કે આનંદને તો ભોગવે, સમજી ગયા? તો એની પાછળ logic (લોજીક, ન્યાય) છે.
કે જ્યારે સમ્યગ્દર્શન પ્રગટ થાય ત્યારે તો આત્મા આનંદને ભોગવે.
તો સમ્યગ્દર્શન પહેલા તો દુ:ખ હતું, તો આત્મા (દુ:ખને) ભોગવે છે એમ આવી જશે. ખ્યાલ આવ્યો હવે?
કે વર્તમાન પર્યાયમાં આનંદને ભોગવે છે તો પૂર્વ પર્યાયમાં દુ:ખને ભોગવે એ આવી ગયું કહ્યા વગર.
કેમકે વ્યયપૂર્વક ઉત્પાદ થાય છે, દુ:ખનો થયો વ્યય અને અતીન્દ્રિય સુખનો થયો ઉત્પાદ.
આ સુખને નથી ભોગવતો એ રહેવા દયો, એટલુ રહેવા દયો.
દુ:ખને નથી ભોગવતો એ બરાબર છે, આનંદને ન ભોગવે? આનંદ માટે તો આ કરીએ છીએ. આહાહા!
એ નથી ભોગવતો આનંદને ત્યારે જ આનંદ પ્રગટ થશે અને પર્યાય આનંદને ભોગવશે, ભોગવશે અને ભોગવશે!
એમ જ્ઞાન જાણશે કે પર્યાય ભોગવે છે, હું ભોગવતો નથી. આહાહા!
આત્મજ્ઞાન એમ જાણે છે. દૃષ્ટિ દ્રવ્ય ઉપર, અકારક-અભોગતા ઉપર પડી છે.
હું અકારક અને અવેદક છું, હું પરિણામનો કરનાર અને પરિણામનો વેદનાર નથી.
ધીરજ, એવી વાત છે. એ તો સંસ્કૃતમાં નહિ આવે.
એ કેવા રૂપ-રૂપ-રૂપ, આવે છે, રૂપ આવે છે, રૂપાણી-રૂપાણી, શું કહેવાય?
આવે છે ને રૂપ, એ નહિ પણ આ જુદું છે. એ જાણીને પણ આ જાણવું પડશે તારે.
ઉપાધ્યાય થઇશ, શાસ્ત્રી થઇશ અને આચાર્ય થાઇશને? શાસ્ત્રનો આચાર્ય હોં!
આ આચાર્યની વાત નથી. આ તો ડીગ્રી છે એક આચાર્યની.
ઓહોહો! એટલે કહ્યું છે, કે દ્રવ્યાનુયોગ પોતાની યોગ્યતા અને ગુરુગમે સમજાય એવું છે.
નહિતર એને ઊંધું જો જાણી લે તો એનો દોષ છે. શ્રી ગુરુ શું કરે? ગુરુ તો ચારે પડખેથી સમજાવે છે, વિવિક્ષાથી સમજાવે છે,
લાલબત્તી પણ ધરે છે એટલે કોઇ સ્વચ્છંદી પણ ન થાય અને બધા સ્વતંત્ર થઈને પરમાત્મા થઈ જાય, એવી ગુરુદેવની શૈલી છે.
પણ હું એમ સમજું છું કે બધા બે નયો સમજીને આવ્યા છે એટલે હું બે નયમાં, ઓલી વ્યવહારનયની વાત નથી કરતો. સમજી ગયા?
એ બધા નયોનું જ્ઞાન તો બધાને થઈ ગયું છે. હવે તો નયાતિક્રાન્ત કેમ થવાય, એની વાત હું કરું, સમજી ગયા?
પણ જ્યારે કહ્યું કે આનંદનો ભોક્તા નથી. ભાઇસાહેબ કહે, આનંદનો ભોક્તા નથી? કે ના નથી.
મુમુક્ષુ:- પોતે પૂર્ણ આનંદ સ્વરૂપ છે એને ભોક્તા થવાની શું જરૂર? ઉત્તર:- શું જરૂર? આહાહા!
મુમુક્ષુ:- હું સ્વયં પરમાત્મા છું. ઉત્તર:- પરમાત્મા, પૂર્ણ પરમાત્મા, આનંદમય, આનંદમય છે.
એક અન્યમતિમાં વાત આવે છે, અન્યમતિની હો. બહુ તો યાદ નથી, પણ થોડીક, થોડીક છૂટક-છૂટક કહું છું.
એ કોઇ એવો શિષ્ય હતો તો કોઈ ગુરુ પાસે ગયો. કે ભાઈ, મને તો જ્ઞાનની પિપાસુ છે, મારે તો જ્ઞાન પીવું છે.
તો જુઓ ભાઈ, તું મારી પાસે આવ્યો છો, પણ ફલાણા ઋષિ પાસે જા, એ તને જ્ઞાન પાઇ દેશે.
એટલે એની પાસે ગયો. તો એણે એમ કહ્યું કે તું એમ કર, સમુદ્ર પાસે જા. એ તને જ્ઞાન પાશે.
તો સમુદ્ર પાસે ગયો. મીઠો મહેરામણ હોં! ખારો નહિ. આહાહા!
એલા (અરે ભાઈ), તું જ્ઞાનમય છો, અહીંયાં મારી પાસે જ્ઞાન પીવા ક્યાં આવ્યો? હેં? આહાહા!
એવી વસ્તુ છે, પોતે જ્ઞાનમય અને આનંદમય છે. એ બહારથી જ્ઞાન અને આનંદ આવાનું કાંઇ છે જ નહી. આહાહા!
અંદર ભર્યું છે બધું. અંદર જો, લક્ષ અંદર કર અને એમાં (ઠર). પહેલા લક્ષ અને પછી લીન.
લક્ષ ગૃહસ્થ અવસ્થામાં થાય, અંશે લીનતા થાય પણ વિશેષ લીનતા તો મુનિ અવસ્થામાં થાય. આહાહા!
બાહ્યમાં નગ્નતા, અઠયાવીસ મૂળગુણ, નિરાતિચારપણે પાલન હોય, જંગલમાં રહેતા હોય, ગામમાં રહે નહિ. આહાહા!
અને બે ચાર દિવસે એની ઇચ્છા થાય ત્યારે આહાર લેવા આવે, રોજ આહાર લેવો એવો નિયમ ન હોય.
આનંદનું ભોજન કરતાં-કરતાં કોઇ વખતે ઇચ્છા થાય તો ગામમાં પધારે. આહાહા!
આહાર લઈને પાછા ચાલ્યા જાય. એ તો ધ્યાનમાં મગ્ન, મસ્ત છે, મસ્ત.
મુનિ, मुनि हुआ तो सिद्ध हो गया, એમ આવે છે. આવે છે ને બહેન? મુમુક્ષુ:- साधु हुआ तो सिद्ध हुआ.
ઉત્તર:- હાં, साधु हुआ तो सिद्ध हो गया. એ સાધુ એટલે શું? આહાહા!
વળી કેટલાક કહે આ સોનગઢવાળા સાધુને માનતા નથી.
અરે! ભાઇ અમે તો णमो लोए सव्व त्रिकालवर्ती साहूणं કહીએ છીએ.
ભૂતકાળના સાધુ, વર્તમાનના સાધુ અને ભવિષ્યમાં સાધુ થશે, એને અત્યારે નમસ્કાર કરીએ છીએ.
ગુરુદેવ કહે છે અરે, અમે તો સાધુના ચરણની રજ છીએ, ક્યાં ભાવલિંગી સંત, હેં? આહાહા!
એમ-ને-એમ ચલાવે ગોટા, બીજું શું થાય?
માત્ર નિશ્ચયનયે જ્ઞાન જ્ઞાયકને જાણતું નથી.
નિશ્ચયનયે જ્ઞાન જ્ઞાયકને, પોતાના આત્માને ન જાણે? આહાહા!
'આત્માનું જ્ઞાન આત્માને જાણે છે' એમાં પણ અનુભવ નથી થતો, કેમ કે એટલો ભેદ પડયો.
નિશ્ચયનયે જ્ઞાન જ્ઞાયકને જાણતું નથી. સ્વભાવથી જ જ્ઞાન જ્ઞાયકને જાણે જ છે. એમાં નયની જરૂર નથી.
આમ સ્વભાવની સમીપે જતાં નયોના વિકલ્પ શાંત થાય છે અને આત્માને આત્માનો અનુભવ થઈ જાય છે.
આમ સ્વભાવની સન્મુખ થતાં નયોના વિકલ્પ અસ્ત થઈ જાય છે, નયોના કોઇ વિકલ્પ રહેતા નથી.
શાંત થઈ જાય છે વિકલ્પ. અને અભેદપણે આત્માનો અનુભવ થાય છે.
આ તો સ્વભાવનું જેને ભાન નહોતું અને જે વ્યવહારનયના પક્ષમાં પડયો હતો એને નિશ્ચયનય દ્વારા સમજાવે છે.
એટલે વ્યવહારનો પક્ષ છૂટે અને નિશ્ચય પક્ષમાં આવી જાય.
તો એ 'નિશ્ચયનય'ને વળગી પડયો. માટે એને હવે કહે છે, વ્યવહારથી ખસીને નિશ્ચયનયના વિકલ્પમાં આવ્યો, પણ અનુભવ ન થયો.
એવા જીવને હવે કહે છે -જ્ઞાન નિશ્ચયનયે આત્માને જાણતું નથી.
તો શું વ્યવહારનયે જાણે છે? તો હવે ક્યાં ભાઇ? તું સાંભળ તો ખરો. આહાહા!
આ વિષય એવો છે, શાસ્ત્રમાં આવે છે, કે સ્વમત કે પરમત સાથે તું વાદવિવાદ કરીશ નહિ, આ વાદવિવાદનો વિષય નથી.
ગુરુદેવની સામે ઘણાંએ challenge (ચેલેંજ, પડકાર) કરી,
કે ચર્ચા કરો અમારી સાથે, અમારે ચર્ચા કરવા આવવું છે, અમને ટાઇમ આપો.
ગુરુદેવે કોઇ દિવસે કોઇને ટાઇમ આપ્યો નથી અને કહ્યું નથી કે અમારે ચર્ચા કરવી છે.
અમે તો જે કહીએ છીએ એ જેને આવવું હોય સાંભળવા આવે તો આવો.
અમે કોઇની સાથે ચર્ચા કરતા નથી. આ ચર્ચાનો વિષય નથી, ભાઇ! આહાહા! ચર્ચાથી પાર આવે એવું નથી.
જ્ઞાન નિશ્ચયનયે આત્માને જાણતું નથી. અરે! આ શું કહો છો? બોલો!
કુંભારથી ઘડો ન થાય? કે ન થાય.
કે જ્ઞાન આત્માને નિશ્ચયનયે જાણતું નથી? કે ના, નથી જાણતું. આ શું વાત કરો છો?
શું નિશ્ચયનયે નથી જાણતું, તો શું વ્યવહારનયે જાણે છે? અરે! તું સાંભળ, હું ત્રીજી વાત કરું છું.
વ્યવહારનયે પણ જ્ઞાન આત્માને જાણે નહિ અને નિશ્ચયનયે પણ જ્ઞાન આત્માને જાણતું (નથી).
હું આ બે ઉપરાંત એક ત્રીજી વાત કરું છું. આહાહા!
પ્રતિક્રમણ અને અપ્રતિક્રમણથી (જુદી) એક ત્રીજી ભૂમિકા છે. આહાહા! એમાં અનુભવ થાય.
અપ્રતિક્રમણ તો ઝેર છે પણ પ્રતિક્રમણનો વિકલ્પ પણ ઝેર છે. શુભરાગ છે ને? આહાહા!
એ ત્યાં લીધું છે કે આ તો બે પ્રકારના પ્રતિક્રમણ કરતા ત્રીજા પ્રકારના પ્રતિક્રમણની વાત ચાલે છે.
અરે! આ સમયસાર એટલે શું? આહાહા!
અપ્રતિક્રમણ તો નિષેધ કરવા યોગ્ય છે, પાપના પરિણામ, એ તો કોઇ સવાલ નથી.
પણ પ્રતિક્રમણનો જે શુભરાગ આવે છે એમાં પણ આકુળતા થાય છે.
ભાઇ! એ ખરેખર પ્રતિક્રમણ નથી. વ્યવહાર પ્રતિક્રમણ પણ પ્રતિક્રમણ નથી.
એનાથી ત્રીજી ભૂમિકા છે ત્યાં પ્રતિક્રમણનો વિકલ્પ પણ ઉત્પન્ન થાય નહિ. આહાહા!
પૂર્વે લાગેલા દોષ, એને યાદ કરીને એને ટાળવા, એવો જે વિકલ્પ એ પણ છે નહિ.
સ્વરૂપમાં લીન થઈ ગયો, એ લીન થઈ ગયો તો પ્રતિક્રમણ-પ્રત્યાખ્યાન-આલોચના બધું એક સમયમાં થઈ ગયું.
એક વીતરાગભાવમાં દસ લક્ષણ આવ્યા છે ને, ધર્મો? એ વીતરાગી પર્યાયમાં દસ સમાઇ જાય છે, એમ!
તું સાંભળ, હું ત્રીજી વાત કરું છું. આહાહા! પ્રતિક્રમણમાં આવે છે એ, ત્રીજી ભૂમિકામાં આવે છે ને? શાસ્ત્રમાં છે.
જ્ઞાન, જુઓ-જુઓ જ્ઞાન, જ્ઞાન એટલે શું? આ સમયસારમાં આમ લખ્યું છે, એવું જે જ્ઞાન, એ જ્ઞાન છે?
મુમુક્ષુ:- નહિ. ઉત્તર:- તારું જ્ઞાન સમયસારમાં છે? મુમુક્ષુ:- નહિ.
ઉત્તર:- જ્ઞાન સમયસારમાં (શાસ્ત્રમાં) ન હોય પણ સમયસારમાં (આત્મામાં) હોય.
એક નિમિત્તરૂપ સમયસાર (શાસ્ત્ર) અને એક ઉપાદાનરૂપ (સમયસાર - આત્મા).
- જ્ઞાન, સ્વભાવથી જ આત્માને જાણે છે. એ ક્યારે? ચોથા કાળમાં? આહાહા! નિરંતર જ્ઞાન આત્માને (જાણે છે). આહાહા!
એને નય લાગુ પડતી નથી. સ્વભાવથી જ છે પછી ક્યાં પ્રશ્ન છે? નયની જરૂર (નથી).
એક દ્રવ્ય સ્વભાવ અને એક પર્યાય સ્વભાવ. બન્નેના સ્વભાવને લક્ષમાં લે, સ્વભાવને લક્ષમાં લે તો એક અનુભવ થાય.
દ્રવ્ય સ્વભાવ અને પર્યાય સ્વભાવ, એને સ્વભાવથી જુઓ તો એક અનુભવ થઈ જાશે.
દ્રવ્યને દ્રવ્યના સ્વભાવથી જુઓ અને પર્યાયને પર્યાયના સ્વભાવથી જુઓ તો તને અનુભવ થઈ જશે.
એક અનુભવ થાય. નયાતીત થવાની આ વિધિ છે.
નયોના વિકલ્પ છૂટીને નિર્વિકલ્પ આત્માનો અનુભવ થવાની આ વિધિના પ્રકાર બતાવે છે.
જાણનારો જણાય છે. આહાહા! કોલાહલ બંધ કરો હવે.
નયોના વિકલ્પના કોલાહલ બંધ કરો, જો આનંદનો સ્વાદ લેવો હોય તો. આહાહા!
જાણનારો જણાય છે અર્થાત્ જણાયા જ કરે છે.
બે વાત કરી, જાણનારો જણાય છે વર્તમાનમાં, અને જણાયા કરે છે, કોઇ કાળે જ્ઞાન જાણવાનું છોડતું જ નથી.
તો પછી કેમ અનુભવ થતો નથી? કે તને ક્યાં એમ વિશ્વાસ છે કે જાણનારો જણાય છે?
હું તો આને (પરને) જાણું છું. આહાહા! તારી દૃષ્ટિ વિપરીત છે, નિમિત્ત આધીન દૃષ્ટિ છે.
નિમિત્તના લક્ષે જાણનારો ન જણાય.
ત્રિકાળી ઉપાદાનના લક્ષે જાણનાર જણાય, જણાય અને જણાય.
લક્ષ ફેરવી નાખ ને! આ (પર) જણાય છે, આ (પર) જણાય છે, રહેવા દે.
જાણનારો જણાય છે. જણાય છે અર્થાત્ જણાયા જ કરે છે.
જાણે છે અને જણાય છે, જાણે છે અને જણાય છે, એ function (ફંકશન, કાર્ય) ચાલુ જ છે, અનાદિથી.
આબાળગોપાળ સૌને ભગવાન આત્મા જણાયા જ કરે છે. બોલો! આ શાસ્ત્રનો આધાર.
જણાયા જ કરે છે. 'જાણે છે ને' એ જ્ઞાન પ્રધાન કથન થયું અને 'આત્મા જણાયા કરે છે' એ જ્ઞેય પ્રધાન કથન થયું.
'જાણે છે' એ જ્ઞાન અને 'જણાય છે' તે જ્ઞેય. જાણે પણ આત્મા અને જણાય પણ આત્મા.
જાણે જ્ઞાન અને જણાય દુકાન? કેમ, એ પણ જ્ઞેય તો છે ને? નહિં? ક્યાં ગયો રજની?
જાણે જ્ઞાન અને જણાય મીઠાલાલ પેલેસ દુકાન, કાપડની દુકાન. આહાહા! એમ છે નહિ. મોટી ભૂલ ખાધી, જ્ઞેયની ભૂલ ખાધી એણે.
અહીંથી જ્ઞેય કાઢયું, ઉથાપ્યું અને બહારમાં જ્ઞેય સ્થાપ્યું.
તો જ્યાં જ્ઞેય તમારી શ્રદ્ધા-જ્ઞાનમાં રહેશે, ત્યાં જ તમારો ઉપયોગ જાશે.
આ જગતના પદાર્થ કોઇ જ્ઞાનનું જ્ઞેય નથી, જ્ઞાનનું જ્ઞેય હોય તો નિજ પરમાત્મા. આહાહા!
પોતાનો આત્મા જ જ્ઞેય છે.
જ્ઞાન પણ પોતે, જ્ઞેય પણ પોતે અને જ્ઞાતા પણ (પોતે) (સમયસાર કળશ ૨૭૧).
એવા ત્રણ ભેદ કરો તો છે, અને ભેદ ન કરો તો અભેદ એક વસ્તુ છે. આહાહા!
આબાળગોપાળ સૌને ભગવાન આત્મા જણાયા જ કરે છે, પ્રયત્ન વિના હોં!
કાંઇ પુરુષાર્થ ન કરવો પડે અને જણાયા જ કરે છે. જાણે છે અને જણાય છે.
જાણે છે અને જણાય છે, એવો સ્વભાવનો સ્વીકાર કરવો એનું નામ પુરુષાર્થ છે. આહાહા!
કાંઇ નવું કરવું નથી. એ જ્ઞાન પણ ઉત્પન્ન કરવું નથી, જ્ઞાન તો ઉત્પન્ન થઈ રહ્યું છે.
અને આત્માને જાણવો પણ નથી જણાયા જ કરે છે.
સ્વીકાર કર એટલી વાર છે. આહાહા!
સ્વભાવનો સ્વીકાર એનું નામ અનંતો પુરુષાર્થ છે. પુરુષાર્થ તો છે પણ અનંતો પુરુષાર્થ છે એ.
કઈ નયથી જણાયા કરે છે? કોઇ નયથી જણાયને આત્મા? નય વિના કેવી રીતે જણાય આત્મા?
અરે! એ તો 'સ્વભાવ'થી જ જણાયા કરે છે, સાંભળ તો ખરો!
આ (સમયસાર) ૧૭ મી ૧૮ મી ગાથા છે ને? બહુ ઊંચા પ્રકારની છે, ઘણાં ઊંચા પ્રકારની.
એમ આવે છે કે-જ્યારે સ્વભાવની સન્મુખ થઈ અનુભવ કરે છે ત્યારે નયોની લક્ષ્મી ઉદય પામતી નથી, પ્રમાણ અસ્તને પામે છે.
નયોની લક્ષ્મી અર્થાત્ સ્વભાવને જાણનારી સવિકલ્પાત્મક જ્ઞાનની પર્યાય ઉદય પામતી નથી.
રાગ મિશ્રિત જ્ઞાન ઉત્પન્ન નથી, રાગના સંબંધવાળું જ્ઞાન ઉત્પન્ન થતું નથી.
રાગના સંબંધને છોડીને એ જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે. આહાહા!
નય અસ્ત થાય છે ત્યારે સ્વાભાવિક જ્ઞાન ઉદય થાય છે. જ્યારે આત્માને સ્વભાવથી જુએ છે ત્યારે નયોના વિકલ્પ છૂટી જાય છે.
(સમયસાર) કળશ - ૯માં આવે છે કે-, બહેન, કળશ ૯ બોલો.
મુમુક્ષુ:- उदयति न नयश्रीरस्तमेति प्रमाणं क्वचिदपि च न विद्मो याति निक्षेपचक्रम् ।
किमपरमभिदध्मो धाम्नि सर्वङ्कषेऽस्मि- न्ननुभवमुपयाते भाति न द्वैतमेव ।।९।।
જુઓ, આ પુસ્તિકા લખાણી, પણ એ તો કહે ઘરનું લખાણું છે. ભાઇ! ઘરનું કાંઇ નથી.
સંતોએ કહેલું છે એનું સ્પષ્ટીકરણ કરીએ છીએ. આહાહા! અમારા ઘરની વાત (નથી).
છે તો સ્વભાવવી વાત, ઘરની, આત્માની. સમજી ગયા?
પણ આચાર્ય ભગવાન કહે છે, એ સાંભળ તો ખરો. આહાહા!
આ બધા આત્માનો સ્વભાવ જ એવો છે, નયથી જણાય એવો નથી,
શાસ્ત્ર જ્ઞાનથી જણાય એવો નથી, આત્મજ્ઞાનથી આત્મા જણાય છે. આહાહા!
શ્લોકાર્થ:- આચાર્ય શુદ્ધનયનો અનુભવ કરી કહે છે કે,
શુદ્ધનયનો એટલે શુદ્ધાત્માનો અનુભવ કરીને કહે છે અથવા શ્રુતજ્ઞાનનો અનુભવ કરીને કહે છે,
શ્રુતજ્ઞાન કહો કે આત્મા કહો એક જ છે.
આ સર્વ ભેદોને ગૌણ કરનાર જે શુદ્ધનયનો વિષયભૂત ચૈતન્ય-ચમત્કારમાત્ર તેજ:પુંજ આત્મા,
સામાન્ય, સામાન્ય, અનાદિ-અનંત જ્ઞાયક ટંકોત્કીર્ણ એક આત્મા અંદર બિરાજમાન છે.
તેનો અનુભવ થતાં નયોની લક્ષ્મી ઉદય પામતી નથી, એટલે નયોના વિકલ્પ ઉત્પન્ન થતા નથી, વિકલ્પ શાંત થઈ જાય છે બધા.
પ્રમાણ અસ્તને પ્રાપ્ત થાય છે,
એ પ્રમાણના વિકલ્પો, દ્રવ્ય-પર્યાયને એક સાથે જાણનારું જે જ્ઞાન, તેને પ્રમાણ કહેવામાં આવે અને તે વિકલ્પાત્મક પ્રમાણ કહેવાય.
પ્રકાર બે છે, નય અને પ્રમાણના: (૧) 'વિકલ્પાત્મક નય' પણ હોય છે અને (૨) 'નિર્વિકલ્પાત્મક નય' પણ કહેવામાં આવે છે.
(૧) 'વિકલ્પાત્મક પ્રમાણ' હોય છે અને (૨) 'નિર્વિકલ્પ પ્રમાણ' પણ હોય છે.
પણ અહીંયા નય અને પ્રમાણ, બન્ને વિકલ્પાત્મક સાધકની ભૂમિકા બતાવી.
સાધક એટલે જેને સમ્યગ્દર્શન સાધ્ય છે એને સાધક પણ કહેવાય,
અને સાધક થયા પછી જેને સાધ્ય મોક્ષ છે એને પણ સાધક કહેવાય.
અહીંયા તો જેને સમ્યગ્દર્શન પ્રગટ નથી થયું એવો જીવ નય દ્વારા વિચારે છે, પણ અનુભવના કાળમાં નયોના વિકલ્પ કોઇ રહેતા નથી.
અને નિક્ષેપોનો સમૂહ ક્યાં જતો રહે છે, નામ નિક્ષેપ, દ્રવ્ય નિક્ષેપ, ભાવ નિક્ષેપ (સ્થાપના નિક્ષેપ), ચાર નિક્ષેપ છે ને? એ.
તે અમે જાણતા નથી. અમૃતચંદ્રાચાર્ય ભગવાન કહે છે કે અમે અમારા સ્વરૂપમાં લીન થઈએ છીએ,
ત્યારે આને વ્યવહારનય કહેવાય, અને આને નિશ્ચયનય કહેવાય,
અને આને પ્રમાણ કહેવાય, અને આને નિક્ષેપ કહેવાય,
કે ત્યાં છે જ નહિ! હોય તો જ્ઞાનનું જ્ઞેય કહેવાય પણ એ તો છે જ નહિ.
હોય તો જ્ઞાનનું જ્ઞેય વ્યવહારે કહેવાય, પણ એ છે જ નહિ, અનુભવના કાળમાં કોઈ વિકલપ નથી.
નિક્ષેપોનો સમૂહ ક્યાં જતો રહ્યો છે એ અમે જાણતા નથી. આથી અધિક શું કહીએ? દ્વૈત જ પ્રતિભાસિત થતું નથી.
આ અનુભૂતિ અને આ અનુભૂતિનો વિષય, આ આનંદની પર્યાય અને (આ) આનંદ મૂર્તિ, એવું બેપણું આત્મામાં ભાસતું (નથી). આહાહા!
અભેદ જ્ઞેયમાં બેપણું નથી. અભેદ ધ્યેયમાં પણ બેપણું નથી.
અભેદ ધ્યેયમાં પણ બેપણું નથી અને અભેદ જ્ઞેય થાય એમાં પણ બેપણું (નથી). એ શું?
એ શું ભલા? કે અભેદ ધ્યેય છે એમાં જ્ઞાન, દર્શન, ચારિત્રના ગુણભેદ (એવું) ત્રણપણું એમાં નથી.
દૃષ્ટિના વિષયમાં, ધ્યેયમાં ગુણભેદ નથી.
પર્યાયનો તો એમાં અભાવ છે પણ ગુણોનો તો એમાં સદ્ભાવ છે, છતા ગુણભેદનો અભાવ છે.
ધ્યેય છે, જેનું અવલંબન લેતાં નિર્વિકલ્પ શાંતિ આવે છે, ધ્યેય, એ અભેદ છે. આહાહા!
એ અભેદમાં ગુણભેદ દેખાતા નથી
અને અભેદ ઉપર દૃષ્ટિ પડતાં એ નિર્વિકલ્પ ધ્યાનમાં નિશ્ચય રત્નત્રયના પરિણામ પ્રગટ થાય છે, વીતરાગી પરિણામ.
એ પણ અભેદ થઈને જ્ઞેય થાય છે, એ જ્ઞેયમાં દ્વૈત ભાષતું નથી, બેપણું ભાષતું નથી.
ધ્યેયમાં ગુણભેદ દેખાતો નથી અને સ્વજ્ઞેય થયું, એમાં પર્યાયનો ભેદ દેખાતો (નથી). છતાં ગુણો છે અને પર્યાયો પણ (છે).
શું કહ્યું? કે ગુણોને ઊડાડી દીધા? કે ના. પર્યાયને ઊડાડી? કે ના.
આ શું વાત કરો છો? અમારા મગજમાં કાંઇ આવતું (નથી)!
કેમ કે મગજમાં કચરો ભર્યો છે, ક્યાંથી આવે તને? આહાહા!
આ કુટુંબ મારું, લક્ષ્મી મારી, મોટર મારી. આહાહા!
બેંક બેલેન્સ મારી, કારખાનું મારુ, મારું-મારું અને મરે છે. સમજ્યો વિમલ? આહાહા! હવે મરવા જેવું નથી.
કારખાનાનો માલિક કોણ છે? પુદ્‌ગલ છે. આહાહા! વિમલ પણ નથી અને ધીરૂભાઇ પણ નથી.
અનુપભાઇ આવ્યા છે કે નથી આવ્યા? નથી આવ્યા. અરે! આ દસ દિવસ વેપાર પણ છોડે નહિ કોઇ, બોલો. જુઓ તો ખરા!
ઘણાં વર્ષ પહેલાની વાત કરું છું, ઘણાં વર્ષ પહેલા હોં!
ઘણાં વર્ષો થઈ ગયા, સિત્તેર વર્ષ પહેલાની વાત કરું છું.
સ્થાનકવાસી અને શ્વેતાંબર, ત્યાં તો અમે જ્યાં રહેતા હતા ત્યાં તો કોઈ દિગંબર તો હતું જ નહિ.
આઠ દિવસ દુકાન બંધ કરી દયે ભાઇ. અજમેરાભાઇ, દુકાનને તાળું.
કે વાણિયાનો આ પર્વ ચાલે છે, હવે આઠ દિવસ એ મળશે નહિ, એવી તો છાપ. આહાહા!
ભલે ઓઘે ઓઘે (સમજણ વગર), કઈં સમજે તો નહીં, તો પણ, એમ, ધર્મનો પર્વ તો છે ને? એ અપેક્ષાએ વાત કરું છું, હોં!
એ સાચું હતું એ નથી મારે કહેવાનું-લેવાનું, દૃષ્ટાંત તો એકદેશ હોય.
એમ અહિયાં કહેવાનો આશય એ છે અરે! દસ દિવસ પણ જો નિવૃત્તિ ન મળે. આહાહા!
અરે! ચોવીસ કલાક નિવૃત્તિ ન મળે તો બે ત્રણ કલાક તો નિવૃત્તિ કાઢવી જોઇએ કે નહીં? આહાહા!
અહિયાં પણ ઘણાં પ્રવૃત્તિવાળા છે, જામનગરના, છતાં આવે છે, હેં! એમાં શું? આત્માની વાત છે ને આ તો.
બાર મહિને (એક વાર) દસ દિવસ આવે પાછા! મહિને-મહિને દસ દિવસ આવે તો તો?
એ તો મહિને-મહિને આવે છે, આ મહિને નહિ જઈએ તો ઓલા મહિને જાશું ધર્મ કરવા.
મહિને-મહિને નથી આવતા દસ દિવસ. મીઠાસથી કહી દેવાય બધું. હેં? હિતને માટે છે ને આ તો? આહાહા!
જાણનારો જણાય છે. પાછું આવ્યું હો! છે એ આવે છે, એ જ આવવાનું, બીજું કાંઇ આવવાનું (નથી). આહાહા!
બીજું બધું ગયું હવે. જાણનારો જણાય છે. આહાહા!
એમાં અનુભવ થાય છે, ભાઇ! આ સાધારણ વાક્ય નથી.
બસ, જાણનારો જણાય છે એટલામાં સમ્યગ્દર્શન-જ્ઞાન થઈ જાય? એટલું બધું સહેલું છે?
ભાઇ! સ્વભાવ સહેલો હોય, વિભાવ અઘરો હોય.
પાણી ઉપર ચડાવવું હોય તો મશીન જોઇએ અને પાણી આમ નાખો તો નીચે ઢાળવાળા માર્ગમાં મશીન જોઇએ?
એ ઢળી જાય એની મેળે-મેળે. આહાહા! સ્વભાવ સહેલો હોય, વિભાવ અઘરો છે.
જાણનારો જણાય છે. આહાહા! આગમ પોકાર કરે છે, સંતો કહે છે.
ગુરુદેવ કહી ગયા છે કે તને સમયે-સમયે જાણનાર જણાય છે.
(સમયસારની) ૧૭-૧૮ મી ગાથા એમ કહે છે કે સૌને આબાળગોપાળ સૌને જાણનારો જણાય છે, અનુભવમાં આવે છે એટલે જાણનારો જણાય છે.
આ તો સમયસારનું કથન છે. આહાહા! જાણનારો 'જણાશે' એમ નથી.
ત્રમ્બકભાઇ! જણાઇ રહ્યો છે? આહાહા! તો પછી બીપીનભાઇ નહિ જણાય, અશોકભાઇ નહિ જણાય. શું થાશે?
મુમુક્ષુ:- ઈન્દ્રિયજ્ઞાન (એને જાણશે). ઉત્તર:- વાહ! બહુ સરસ! વાહ રે વાહ! જુઓ આ ચમત્કાર.
જો આ દશ (સમયસાર ૩૭૩-૩૮૨) ગાથાનો ચમત્કાર આવ્યો હોં! આહાહા!
બરાબર જવાબ આપ્યો. એ મારું કામ એને જાણવાનું નથી, ઈન્દ્રિયજ્ઞાન એને જાણશે.
હું તો મને, જાણનારને જાણું છું. બસ! આહાહા!
એ કુંદકુંદની વાણી વાંઝણી ન જાય.
બે હજાર વર્ષ પહેલા લખ્યું છે ને? એ વાણી છૂટે કુંદકુંદની અને કોઇ ન સમજે, એમ બને નહિ.
ઓછા-વધતું બધા સમજે, સમજે અને સમજે. આહાહા!
આ બિપીનભાઇ અને આ રમીણકભાઇના ભાઇ અને આ અશોકભાઇના દીકરા, એના દીકરા ખીમચંદભાઇના, એના દીકરા કહેવાયને? આહાહા!
એ તો ઈન્દ્રિયજ્ઞાન જાણશે. આહાહા! હું એને જાણતો નથી કેમકે ઈન્દ્રિયજ્ઞાન મારું નથી.
આ ખીમચંદભાઇ બેઠા છે એ મને ખ્યાલ નહિ. બેઠા છે ત્યાં ખીમચંદભાઇ? આહાહા!
આ અશોક તમને જણાય કે નહિ? મુમુક્ષુ:- (ના, નહી જણાય).
ઉત્તર:- તો કોણ એને જાણશે? મુમુક્ષુ:- ઈન્દ્રિયજ્ઞાન.
ઉત્તર:- ઈન્દ્રિયજ્ઞાન! તો પછી ઈન્દ્રિયજ્ઞાન એને જાણશે, તો હું એને જાણતો નથી,
મને જાણનાર જણાય છે, તો આ પુત્ર મારો છે એવી મમતા છૂટી જશે! આહાહા!
મમતાનો અભાવ થઈ જશે, અશોકભાઇ અશોકભાઇમાં રહેશે,
મારો આત્મા મારા આત્મામાં રહેશે અને મારું કામ થઈ જશે. આહાહા!
હલી જાય છે. હવે હલે છે જરા-જરા. હેં?
મુમુક્ષુ:- મમતા ગઇ તો સમતા આવી જય? ઉત્તર:- હા, મમતા ગઇ તો સમતા જ આવેને? બીજું શું આવે? વીતરાગી સમતા હોં! આહાહા!
જાણનારો જણાય છે. આવ્યું પાછું. એ જ આવવાનું છે. હવે પર જણાય છે, એ આવશે? મુમુક્ષુ:- નહિ આવે.
ઉત્તર:- નહિ આવે. તો પછી પર તો રહેશે. તો પરને જાણનારો કોણ રહેશે? મુમુક્ષુ:- ઈન્દ્રિયજ્ઞાન.
ઉત્તર:- ઈન્દ્રિયજ્ઞાન. એના ખાતામાં નાખી દયોને? એ એનું કામ છે.
મુમુક્ષુ:- બહુ drilling (ડ્રીલીંગ, અભ્યાસ) કરાવે છે. ડ્રીલીંગ બહુ કરાવે છે આ. ઉત્તર:- ડ્રીલીંગ.
મુમુક્ષુ:- વારંવાર-વારંવાર, વારંવાર-વારંવાર, વૃદ્ધિકરણ. ઉત્તર:- વારંવાર-વારંવાર. Hammering (હેમરીંગ).
હેમરીંગ - માથામાં હથોડા માર્યા કરે, હથોડા મારે, બરાબર હથોડા મારેને, ત્યારે તો કાંઇક હજી નરમ પડે. હા!
આ કાંઇ ઓછો (નથી). એની અડકોડાઈ, વાયડાઈ કાંઇ ઓછી (નથી). એ ભડનો દીકરો છે, હું પરને જાણું છું, (શું) હું નથી જાણતો?
એની સામે જ્યારે બહુ હથોડા મારેને, ત્યારે જરાક, જરાક પોચો પડે.
કોઇ સમજો કે કોઇ ન સમજો!
કેમ કે એને એમ ખબર છે કે અહીંયાં પાકૂ લેસન નહિ કરે તો બહાર નીકળીને બીજે રવાડે ચડી જશે.
જાણનારો જણાય છે. અને જ્યારે મને જાણનારો જણાય છે એમ આવે છે ત્યારે,
'નિશ્ચયનય'થી જાણનારો જણાય છે એવો વિચાર પણ આવતો નથી. એવો વિકલ્પ હવે આવતો નથી.
જાણનારો જણાય છે એ વિચારે, ત્યારે નિશ્ચયનયથી જાણનાર જણાય છે, એવો નિશ્ચયનયનો વિચાર છૂટી જશે, આવશે જ નહિ.
આહાહા! આ પ્રયોગની વાત ચાલે છે. આહાહા!
આ વાત 'જાણનારો જણાય છે' એ ધારણાની વાત નથી.
હરકિશનભાઇ, આ કાપડ જણાતું નથી પણ જાણનારો જણાય છે, તો પછી કાપડને કોણ જાણશે હરકિશનભાઇ?
મુમુક્ષુ:- ઈન્દ્રિયજ્ઞાન. ઉત્તર:- ઈન્દ્રિયજ્ઞાન. અચ્છા!
એ દર્શનાને કોણ જાણશે? ઈન્દ્રિયજ્ઞાન.
તમારી દીકરી તો છે ને? છે કે નહિ? મુમુક્ષુ:- નથી.
ઉત્તર:- નહીં! ક્યાં ગઈ દર્શના? બેઠી છે ને? આ રહી. તમારી દીકરી નહિ? શું આ માંડયુ છે?
મુમુક્ષુ:- આપે શું માંડયું છે? (પૂજ્ય લાલચંદભાઈ અને બધા હસ્યા).
ઉત્તર:- આ તો પરમાત્મા થવાનો પાઠ ચાલે છે, ભાઇ! આહાહા!
કોની દીકરી અને કોના પિતા? અરે! દેહનો ધણી પણ આત્મા નથી તો કુટુંબ કબીલાની ક્યાં વાત કરવી?
મારાપણું તો ગયું પણ જાણવાનું પણ ગયું. કરવાનું ગયું અને જાણવાનું ગયું અને જાણનાર રહી ગયો.
અને જાણનાર જણાય ગયો પછી, પછી હોં!
ઓલું બન્ને જાય પછી જાણનાર છું એમાં આવે, તો જાણનાર જ જણાય.
હું જાણનાર છું અને જાણનાર જણાય છે બીજું કાંઇ જણાતું નથી.
આ શું માંડયું છે? મુમુક્ષુ:- બધો કચરો નીકળી ગયો. Brain wash (બ્રેઇન વોશ, મગજ સાફ) થઈ ગયો.
ઉત્તર:- બ્રેઇન વોશ થઈ ગયો, કચરો નીકળી ગયો, બસ!
એવો વિચાર પણ આવતો નથી, નયનો વિચાર.
જાણનાર જણાય છે, એ તો સ્વભાવથી જાણનાર જણાયા જ કરે છે એવો જ મારો સ્વરૂપ છે. બસ!
સ્વભાવથી જ જાણનારો જાણવામાં આવી રહ્યો છે. સ્વભાવથી જ જાણનારો એટલે જ્ઞાયક,
જાણવામાં એટલે જ્ઞાનમાં આવી રહ્યો છે તો સ્વભાવ જ લક્ષમાં આવે છે. આહાહા! વિભાવ કોઇ લક્ષમાં આવતો (નથી).
અને જ્યારે સ્વભાવ લક્ષમાં આવે છે ત્યારે નયના વિકલ્પ છૂટી જાય છે, એટલે વિકલ્પ ઉત્પન્ન થતા નથી.
અને સ્વભાવ સ્વભાવપણે અભેદ અનુભવમાં આવે છે. આહાહા!
બે પ્રકારના અભેદ એક અભેદ થઈને જણાય છે.
બે પ્રકારના અભેદ? મુમુક્ષુ:- એક અભેદ. ઉત્તર:- એક અભેદ જાણનહાર.
ગિરનાર ઉપર આકાશવાણી થઈ હતી ને? આણે ટેપ રાખેલી ખિસ્સામાં.
એ ગીરનાર ઉપર જાતા હતા, એ લોકો ચાલીને આવે અને હું ડોલીમાં, સાથે-સાથે બધા જાઇએ.
એમાં એક બહેનની ભજનની ટેપ મૂકી ભાઈએ, કિશોરભાઇએ. આહાહા! પ્રભુ મૈં એક... શું? મુમુક્ષુ:- જાણનહારા.
ઉત્તર:- એ આવે છે ને, પ્રભુ. એમ છે ને આગળ? મુમુક્ષુ:- પ્રભુ! મૈં જ્ઞાયકરૂપ કેવલ જાણનાહારા રે.
ઉત્તર:- પ્રભુ! મૈં જ્ઞાયક હું? મુમુક્ષુ:- જ્ઞાયકરૂપ.
ઉત્તર:- જ્ઞાયકરૂપ, પ્રભુ મૈં જ્ઞાયકરૂપ, કેવળ એક જાણનહારા રે!
મે તો કહ્યું આ તો આકાશવાણી ખરી! એમ કહ્યું હો! પ્રમોદ આવી ગયો.
મુમુક્ષુ:- સહસાવનમાંથી આપની ડોલી જતી હતી. ઉત્તર:- હા સહસાવનમાંથી, બરાબર! આ ભાઇ પણ સાથે હતા.
મુમુક્ષુ:- આપનો પરમ પ્રતાપ. મુમુક્ષુ:- ભાઈ, ટેપ પણ નાનું હતું એટલે ખિસ્સામાં કાંઇ દેખાય નહિ.
ઉત્તર:- દેખાય નહિ, હા. એટલે કહ્યું આ તો આકાશવાણી આવી આ તો. હેં! આહાહા!
આકાશવાણી છે ભાઈ, આકાશવાણી એટલે દિવ્યધ્વનિનો સાર છે 'જાણનારો જણાય છે’.
આ સાધારણ વાત નથી, એની કિંમત કરજો બધા.
અહીંથી જઇને જાઓને ગામે, તો ભૂલશો નહિ, 'જાણનારો જણાય છે' દશ વખત તો યાદ કરજો.
ઓલો ક્યાં ગયો આશીષ? નથી આવ્યો? એ ફેક્ટરીમાં પડયો છે.
આ આવ્યો-આવ્યો, આવ્યો છે, આવ્યો છે. એનો જન્મ દિવસ હતો, પરમ દિવસને કે કાલે? પરમ દિવસ? પરમ દિવસ, જન્મ દિવસ હતો.
પછી આવ્યો સવારના. આવેને પગે લાગવા? દશ વખત આ બોલ, કહ્યું, દશ વખત બોલાવ્યું અને રોજ બોલવાનું પાછું, એમ.
આજે જ બોલવાનું નહિ, રોજ. કે ભાઇ, રોજ બોલીશ હોં! આહાહા!
અહીંયા આવ, તું અહીંયા આવ. શું તને lesson (લેશન, શિક્ષણ) આપ્યું મને તો કહે.
હું તો પરીક્ષા કોઇ દિવસ લેતો નથી, તો પણ આજે લઇ લઉં. બોલો બધાની વચમાં બોલો.
મુમુક્ષુ:- થવા યોગ્ય થાય છે અને જાણનારો જણાય છે. ઉત્તર:- જણાય છે.
મુમુક્ષુ:- જાણનારો જણાય છે, ખરેખર પર જણાતું નથી. ઉત્તર:- આ એક મંત્ર આપ્યો.
એક-એક વાક્ય દશ વખત બોલવાનું, રોજ હોં! રોજ બોલશ? મુમુક્ષુ:- હા ભાઇ!
ઉત્તર:- બધું થવા યોગ્ય થાય છે અને જાણનાર જણાય છે.
કોઇ કોઇનો કર્તા નથી, બધું થવા યોગ્ય થાય છે.
જડ-ચેતનના પરિણામ, અંદરના અને બહારના, બધું થવા યોગ્ય થાય છે.
કોઇ કોઇનો કર્તા - હર્તા નથી, એના સમયે એના કાળે પરિણામ થવા યોગ્ય થયા જ કરે છે. આહાહા!
આત્મા એનો કર્તા નથી. આત્મા એનો વ્યવહારે જ્ઞાતા છે કે નહિ? વ્યવહારે જ્ઞાતા એટલે શું?
કે મન એને જાણે છે અને કહેવાય કે આત્મા એને જાણે છે, એનું નામ 'વ્યવહારે' કહેવાય. આહાહા!
નિર્મળ પર્યાયનો આત્મા વ્યવહારે કર્તા છે, વ્યવહારે કર્તા એટલે શું?
કર્તા નથી, કર્તા પર્યાયનો પર્યાય છે અને ઉપચાર આવ્યો આત્મા ઉપર,
કે નિર્મળ પર્યાયને, સમ્યગ્દર્શનને આત્મા કરે છે. ઉપચારના કથન છે બધા.
જ્યારે ગોદિકાજીએ સોળ લાખ (રૂપિયા) ખર્ચ્યા, મંદિરની પ્રતિષ્ઠા વખતે.
સોળ લાખ એ વખતના. કેટલા વર્ષ થયા હશે? ઘણાં વર્ષ થઈ ગયા.
ત્રીસેક વર્ષ થયા હશે. ત્રીસેક થઈ ગયા હશે. તે વખતે ગુરુદેવ ત્યાં પધાર્યા હતા.
ત્યાં બધા મુમુક્ષઓ પણ ઘણાં ત્યાં ગયા હતા. હું પણ ગયો હતો.
એમાં ગુરુદેવે પ્રવચનમાં એકવાર વાત કરી,
કે નિર્મળ પર્યાય, શુદ્ધ પર્યાય, સમ્યગ્દર્શનની પર્યાયનો આત્મા ઉપચારથી પણ કર્તા નથી, વ્યવહારે પણ કર્તા નથી.
આહાહા! ધડાકો કર્યો. ઉપચારે કર્તા છે, એ સવિકલ્પદશા છે.
પછી નિર્વિકલ્પ ધ્યાનમાં જવા માટે ઉપચારથી પણ નિર્મળ પર્યાયનો કર્તા નથી, એમાં શુદ્ધોપયોગની દશા આવી જાય છે. આહાહા!
જ્યારે ધૂન ચડેને, એ પાંચ પ્રતિક્રમણની ગાથામાં છે (નિયમસર ગાથા ૭૭-૮૧).
નિર્મળ પર્યાયનો પણ આત્મા ઉપચારથી કર્તા નથી. આહાહા!
કોઇ અપૂર્વ વાતો બહાર આવી ગઇ છે. ત્રીસ વર્ષ પહેલાની વાત છે.
બહુ પ્રમોદ આવી ગયો. ઉતારે ગયો જ્યાં ગુરુદેવ ઊતર્યા હતા ત્યાં, પ્રમોદ જોહર કરવા. આહાહા!
શું આજે ગુરુદેવ આપે આ વાક્ય કહી દીધું, 'અમૃતતુલ્ય’ વાક્ય.
બધા બેઠા હતા અને બધી વાતો એવી વ્યવહારની ચાલતી હતી એટલે પછી ઊઠીને ચાલ્યો ગયો. આહાહા!
જયપુરની વાત છે, ત્રીસેક વર્ષ પહેલા.
નિર્મળ પર્યાયનો વ્યવહારનયે (પણ) કર્તા નથી. કર્તાપણું જ નથી પછી વ્યવહાર કે નિશ્ચયનો પ્રશ્ન (નથી).
સ્વયં થાય છે એને વ્યવહાર-નિશ્ચયની શું જરૂર?
સમ્યગ્દર્શન-જ્ઞાન-ચારિત્રના પરિણામ નિર્વિકારી વીતરાગી, અકષાયી પરિણામ થવા યોગ્ય થાય છે.
અરે! થવા યોગ્ય થાય છે એને જાણતો નથી. થવા યોગ્ય થાય છે, એમ જાણીને 'જાણનારને જાણું છું’.
કર્તાબુદ્ધિ ગઇ અને થવા યોગ્ય થાય છે એની જ્ઞાતાબુદ્ધિ પણ ગઇ અને સાક્ષાત્ જ્ઞાયકનો જ્ઞાતા થઈ ગયો.
એવી વાતો બધી બહાર ઘણી આવી છે. 'જાણનારો જણાય છે' એમાં કામ થાય છે.
મુમુક્ષુ:- સમ્યગ્જ્ઞાનને પણ શાંત કરીને કેવળજ્ઞાન થઈ ગયું. ઉત્તર:- શું કહ્યું એણે સમજાણું?
ઉપચારથી કર્તા છે, (એમ) જ્ઞાની કહે ત્યારે એને સવિકલ્પદશા હોય.
'ઉપચારથી કર્તા નથી' ત્યાં નિર્વિકલ્પધ્યાનમાં ચાલ્યો જાય છે અને શ્રેણી હોય તો કેવળજ્ઞાન પ્રગટ (થઈ જાય છે).
કેવળજ્ઞાનનો ક્કો છે એ. 'ઉપચારથી કર્તા નથી’, એ કેવળજ્ઞાનનો ક્કો છે. આહાહા!
ખીમચંદભાઇ, તમારા પુત્ર બોલે છે. કેવળજ્ઞાનનો કકો છે આ.
આત્મા છે ને, એમાં શું? આહાહા! આ દેહ છે ક્યાં આત્માનો.
મુમુક્ષુ:- રાજકોટમાં આપે નવા વર્ષના દિવસે પણ કહ્યું હતું કે આ સીમંધર પરમાત્માનો ... ઉત્તર:- એ કાંઇ નહિ. આહાહા!
થવા યોગ્ય થાય છે બસ! સંતોની વાણી છે અને જાણનારો જણાય છે બસ!
આગળ હવે, 'સમય'ની વ્યાખ્યા કરી કે- જાણવું અને (આત્માને) જાણવારૂપે પરિણમવું... સ્વભાવથી જ છે, આ સમયસારની બીજી ગાથા છે.
એમાં સમયની વ્યાખ્યા કરી છે આચાર્ય ભગવાને, કે યુગપદ એક સાથે જાણવું અને પરિણમવું એ આત્માનો મૂળ સ્વભાવ છે.
એમાં કર્મની અપેક્ષા નથી. જાણવું અને જાણવારૂપે પરિણમવું એ સમયની વ્યાખ્યા કરી.
પછી એમાં સ્વસમય અને પરસમય થઈ જાય કોઇ જીવ, એ જુદી વાત છે.
અને (આત્માને) જાણવારૂપે પરિણમવું... સ્વભાવથી જ છે, અનાદિ અનંત, કોઇ નય લાગુ એમાં ન પડે. આહાહા!
જો નય લગાડીશ તો સ્વભાવથી દૂર થઈ જઈશ, નિશ્ચયનયે જ્ઞાન આત્માને જાણે છે, સ્વભાવથી દૂર થઈ ગયો.
એને એમ લાગે કે હું આગળ વધ્યો પણ કાંઇ આગળ વધ્યો નથી, વિકલ્પની જાળમાં અટક્યો છે એ.
નય લાગુ ન પડે. જો નય લગાડીશ તો સ્વભાવથી દૂર થઈ જઈશ.
વિકલ્પ ઊઠશે તો નિર્વિકલ્પ શાંતિ આવશે (નહિ).
અને જો સ્વભાવથી જોઇશ તો નય દૂર થઈ જશે. મોટા અક્ષરો છે, bold type (બોલ્ડ ટાઇપ, બોલ્ડ પ્રકાર), ફરીને.
જો નય લગાડીશ તો સ્વભાવથી દૂર થઈ જઇશ અને જો સ્વભાવથી જોઇશ તો નય દૂર થઈ જશે.
આ નયથી દૂર થવાની વાત ચાલી રહી છે. નયાતિક્રાંત થવાની વાત ચાલી રહી છે.
નયથી સમજવાની તને ટેવ પડી ગઇ છે, તેથી વિકલ્પ ઉત્પન્ન થયા વગર રહેતા નથી.
આ નયથી આવો અને આ નયથી આવો અને આ નયથી આવો, સદ્ભૂત ઉપચરિત, અનુપરિચત, આહાહા!
નયોના ચકરાવામાં ચડી અને આયુષ્ય પૂરું થઈ જાય અને અનુભવ થાય નહિ.
તો શું? નયોનું ફળ તો આવ્યું નહિ? શાસ્ત્રોનું ભણવાનું ફળ તો વીતરાગતા થવી જોઇએ ને? આહાહા!
નય તો રાગ છે, નયનો રાગ તો દુ:ખદાયક છે, આકુળતા ઉત્પન્ન કરે છે.
ઓહો! ત્રણથી ચાર, થઈ ગયો એક કલાક! કાંઈ ખબર ન પડી. કોઇ બોલ્યું પણ નહિ. સાતમું પાનું છે. મુમુક્ષુ:- શું કામ બોલીએ?