સમયસરનો સંવર નામનો અધિકાર, એટલે ધર્મનો અધિકાર છે.
એટલે ધર્મની ઉત્પતિ કેવી રીતે થાય, આ અધિકાર છે.
આનંતાનંત કાળથી આત્મા અજ્ઞાનમય ભાવથી રગાદિનો કરતા મને છે.
હવે રગાદીની સાથે સરત-કર્મ સંબંધ છૂટીને પછી, આત્મા જ્ઞાનનો કરતા થાય છે.
આત્માજ્ઞાનનો કરતા, શાસ્ત્રજ્ઞાન નહીં. એમ ભેદજ્ઞાનથી સંવરની પ્રાપ્તિ થાય છે.
એટલે ભેદજ્ઞાનથી શુદ્ધાત્માની અનુભૂતિ થાય છે, શુદ્ધાત્માનો અનુભવ તેનું નામ જ સંવર છે,
તેનું નામ જ ધર્મ છે, તેનું નામ જ મોક્ષનો માર્ગ છે, તેનું નામ જ સુખનો માર્ગ છે.
તો તેનું મથાળું છે. અહિયાં સંવર અધિકારની શરૂઆતમાં ભગવાન કુંદકુંદ આચર્યા
સલક કર્મનો, સંવર કરવાનો, ઉત્કૃષ્ટ ઉપાય જે ભેદજ્ઞાન તેની પ્રશંશા કરે છે.
શુદ્ધાત્માની સન્મુખ થઈને અનુભવ કરીને ભાવકર્મ, દ્રવ્યકર્મ અને નોકર્મ અટકી જાય છે.
અટકી જાય છે-ભાવક્રમની ઉત્પતિ નથી થતી, નવા કર્મ બંધાતા નથી અને જૂન કર્મની નિર્જરા ચાલુ થઈ જાય છે.
એક કાર્યમાં કેટલા કાર્ય થઈ છે!
ભેદ જ્ઞાનનો અર્થ શું છે કે મારો શુદ્ધાત્મા જે છે, તે વર્તમાન પુણ્ય-પાપણા પરિણામથી ભિન્ન છે, રગાદીથી ભિન્ન છે.
એમ રાગનું લક્ષ છોડીને શુદ્ધાત્માનો અનુભવ થાય છે, તો જે સ્વાનુભવ દશા પ્રગટ થઈ નવી
તે અનુભવ દશા પ્રગટ થઈ નવી, તો મિથ્યાત્વ નામનો ભાવ આશ્રવ અટકી ગયો, એટલે ઉત્પન્ન થયો નહીં.
અને જૂન કર્મની નિર્જરા થાય છે અને નવા કર્મ બંધન અટકી ગયા .
ભાવ આશ્રવ અટકી ગયા, ભાવકર્મ, તો તેના નિમિતે નવા કર્મ બાંધતા હતા તે અટકી ગયા.
અને નવા કર્મ બંધાવાનું અટકી ગયું તો દેહ આદિ મળવું પણ અટકી ગયું, અટકી ગયું, છૂટી ગયું, મળશે જ નહીં.
શરીર મળશે નહીં અને અહિયાં, અહિયાંથી, તે તો બહારની વાતની.
અહિયાં શું થયું? શુદ્ધાત્માના અનુભવથી તેને જૂન કર્મની નિર્જરા થઈ જાય છે, અને નવા કર્મ બંધાતા નથી.
કાર્ય એક છે, તેના કારણ બે થઈ છે- નવા કર્મનો બંધ અટકી ગયો અને જૂન કર્મની નિર્જરા થઈ રહી છે.
પરિણામ એક, અનુભૂતિનો પરિણામ એક છે, શુદ્ધાત્માની અનુભૂતિ થઈ,
પોતાના શુદ્ધાત્માનું જ્ઞાન, શુદ્ધાત્માનું શ્રધાન, શુદ્ધાત્માનું આચરણ.
એમ જે નિર્વિકારી, વિતરગી પરિણામ પ્રગટ થયો, તેને બે કામ કર્યા, તેને (જીવ ને) નથી કર્યા,
તેમાં (પરિણામમાં) તે (વિતરગી ભાવ પ્રગટ) થયો, તો તે આમ થઈ ગયા. આ થયું તો આમ થઈ ગયા.
જ્યારે સમ્યગ્દર્શન થાય ત્યારે મિથ્યાત્વની ઉત્પતિ થઈ નહીં.
અને મિથ્યાત્વના, ભાવકારના સમબંધથી દ્રવ્યકર્મનો બંધ અટકી ગયો, નવા કર્મ બંધન અટકી ગયા, કર્મ નથી, તો શરીર પણ મળશે નહીં.
ત્રણ રીતે આ સાંવર થઈ ગયો, એટલે અટકી ગયા.
અને અંદર જૂના કર્મની શું સતીતી થઈ કે કર્મની નિર્જરા થઈ ગય. અહાહા.
કર્મની નિર્જરા અને અશુદ્ધિની હાનિ અને શુદ્ધિની પ્રાપ્તિ અને પછી શુદ્ધિની વૃદ્ધિ.
એવી પ્રક્રિયા સહજ શુદ્ધાત્માના અનુભવથી થાય છે આહાહા!
એમ સકળ કર્મનો સાંવર, એમ લખ્યું છેને? સકળ એટલે સર્વ પ્રકારના ભાવકર્મ, દ્રવ્યકર્મ અને નોકર્મનો સાંવર એટલે અટકી જવું.
સાંવર એટલે અટકી જવું. જેમ જહાજમાં કાણું પાળ્યું છે ને, કાણું, તો પાણી આવે છે અંદર (જહાજ)માં, ભરે છે, તો કાણું બંધ થઈ ગયું, પાણી અવાનું અટકી ગયું.
એમ પોતાના શુદ્ધાત્માને ભૂલીને દેહાદી, રગાદી મારા છે એવી મિથ્યા માન્યતા કરતો હતો,
તો ભાવકર્મ મિથ્યાત્વ ઉત્પન થાય છે, તે ભાવકર્મના નિમિતથી જ્ઞાનઆવરણ આદિ આઠ પ્રકારના કર્મનો બંધ થાય છે સંયોગરૂપે,
અને કર્મના બંધથી દેહાદીની પરંપરા ચાલે છે, નોકર્મ.
તે બધુ અટકી ગયું, આખો સંસારનો નાટક ખતમ થઈ ગયો. એક શુદ્ધાત્માનો અનુભવથી આખો સંસાર માટી ગયો. અહાહા!
એવી અલૌકિક (ક્રિયા) છે, એક જ ક્રિયા છે, શુદ્ધાત્માનો અનુભવ, તે ધર્મની ક્રિયા છે.
કશાયની મંદતા, તે ધર્મની ક્રિયા નથી, અધર્મની ક્રિયા છે.
તેનાથી વર્તમાનમાં આત્મા દુખી થાય che અને તેનાથી નવું કર્મ બંધ થાય છે.
તેનાથી શરીરાદિની પ્રાપ્તિ થાય છે. આખો સંસાર (ઉત્પન થઈ જાય છે). આહાહા!
મુમુક્ષુ:- સંયોગમાં પણ રહિયો નથી? ભવકર્મ, દ્રવ્યકર્મ, સંયોગમાં પણ રહેતા નથી? ઉત્તર:- હા. સંયોગમાં ક્યાં રહિયો.
જ્યારે ભવકર્મની ઉત્પતિ રોકાઈ ગઈ, તો તેના જે નિમિત બંતતા કર્મના, તે નિમિતનો અભાવ છે તો નૈમિત્તિકનો પણ અભાવ છે.
ભાવકર્મ નિમિત છે, દ્રવ્યકર્મ નૈમિત્તિક છે-નવું નિમિતના અભાવથી નૈમિત્તિક ભાવનો પણ અભાવ છે.
નૈમિત્તિક ભાવના અભવથી નોકર્મનો અભાવ થઈ જય છે. એવી પરંપરા ચાલુ થાય જાય છે.
એક શુદ્ધાત્માનો અનુભવ આત્માએ આનંતકળથી નથી કર્યો, બાકી બધું કર્યું, આહાહા!
મુનિ દીક્ષા પણ આનંતવાર લીધી અને ગ્રૈવેક સ્વર્ગમાં જયને દુખ પણ ભોગવ્યૂ. આહાહા! પણ આત્મિક સુખ એક સામય પણ ન અવિયું.
આ સાંવરનો ઉત્ક્રુષ્ટ ઉપાય ભેદવિજ્ઞાન છે. ભેદવિજ્ઞાનના બે પ્રકાર છે, સવિકલ્પ અને નિર્વિકલ્પ.
સવિલકપ ભેદજ્ઞાનનું, ભેદજ્ઞાન થાય છે તેનું નામ વ્યવહાર છે. અને નિર્વિકલ્પ ભેદજ્ઞાનનું નામ નિશ્ચય છે. આહાહા!
શુભભવ કરવું તે વ્યવહાર નથી, શુભભવ કરવાનું નામ વ્યવહાર નથી. તે તો અજ્ઞાન છે ભાઈ! આહાહા!
થાય છે તેને જાણવું તે પણ વ્યવહાર છે. સચમુચ તો આત્માને જાણવું તે નિશ્ચય છે. આહાહા!
સકળ કર્મનો સંવર કરવાનો ઉત્કૃષ્ટ ઉપાય જે ભેદવિજ્ઞાન એટલે કે આત્માનો અનુભવ, ભેદજ્ઞાનનો અનુભવ, ભેદજ્ઞાન કરીને આત્માનો (અનુભવ).
રાગથી ભિન્ન પાળીને આત્માને એકલા જ્ઞાનનું વેદન. રાગ મિશ્રિત જ્ઞાનનું વેદન અજ્ઞાન છે. રાગ મિશ્રિત જ્ઞાનનું વેદન અજ્ઞાન છે.
જેમ દૂધમાં ઝેર નાખીને પીવું, આહાહા! તો મરણ થાય છે. એમ રાગ મિશ્રિત થઈ ને જ્ઞાનનો સ્વાદ લેવો, તે અજ્ઞાન છે.
રાગથી જુદા પળીને એકલા જ્ઞાનનો સ્વાદ લેવો તેનાથી આનંદ આવે છે.
આનંદાનુભૂતિ, રગાનુભૂતિ અનંતનાંત કાળથી કર્યો, રગાનુભૂતિ અનંત-અનંત કાળથી કર્યો જીવે, અજ્ઞાન ભાવમાં.
પણ જ્ઞાનાનુભૂતિ, આનંદાનુભૂતિ એક સમય પણ કર્યું નથી. આહાહા! તે જ્ઞાનાનુભૂતિ, આનંદાનુભૂતિ તેનું નામ સંવર એટલે કે ધર્મની શરૂઆત થાય છે.
તેનો ઉપાય શું છે? ઉપાય બતાવે છે. જે ઉપાય જાણતો નથી, તેને બતાવે છે. અને જેણે ઉપાય જાણી લીધો છે, તે બતાવે છે.
જેણે ઉપાય જાણી લીધો તે બતાવે છે અને જેણે ઉપાય જાણવામાં આવ્યો નથી, તેને બતાવે છે. આહાહા! એમ છે.
એવી પરંપરાઓ ભરતમાં ચાલુ છે, ચાલે છે અનાદિ કાળથી. તીર્થંકર થાય છે અને પછી પણ જ્ઞાની થાય છે.
કહેતા જાય છે અને ચાલ્યા જાય છે. કહેતા જાય જાય છે અને મોક્ષમાં ચાલ્યા જાય છે. અહીં રોકાતા નથી. આહાહા! ગાથા ૧૮૧, ૧૮૨, ૧૮૩ -
ઉપયોગમાં ઉપયોગ, કો ઉપયોગ નહિ ક્રોધાદિમાં, છે ક્રોધ ક્રોધ મહીં જ, નિશ્ચય ક્રોધ નહિ ઉપયોગમાં. ૧૮૧ .
ઉપયોગ છે નહિ અષ્ટવિધ કર્મો અને નોકર્મમાં, કર્મો અને નોકર્મ કંઈ પણ છે નહિ ઉપયોગમાં. ૧૮૨.
આવું અવિપરીત જ્ઞાન જ્યારે ઉદ્ભવે છે જીવને, ત્યારે ન કંઈ પણ ભાવ તે ઉપયોગશુદ્ધાત્મા કરે. ૧૮૩.
તેની ટીકા :- ખરેખર એક વસ્તુની બીજી વસ્તુ નથી. મહા સિદ્ધાંત. એક વસ્તુની બીજી વસ્તુ નથી.
જેમ આ ડાબો હાથનો જામળો હાથ નથી. જામળો હાથનો ડાબો હાથ નથી. બન્ને વસ્તુ જુદી જુદી છે.
એમ આ બે આંગળી છે, તો એક આંગળીમાં બીજી આંગળીનો અભાવ છે.
એકમાં બીજની નાસ્તિ, તો એકની અસ્તિ સિદ્ધિ થાય છે.
એકમાં બીજનો અભાવ. આ આંગળીમાં આ આંગળીનો અભાવ.
તેમાં આનું અભાવ તો સિદ્ધ શું થયું? બેની સિદ્ધિ થઈ કે એક ની? એકની થઈ ગયી. સમજ્યા?
સ્વરૂપથી સત્તા અને પરરૂપથી અસત્તા. બે ભાવ ને દ્વારા એક પદાર્થની સિદ્ધિ થાય છે.
એનું હકીકતમાં એક વસ્તુ ની બીજી સ્તુ નથી , નથી . એક વસ્તુનું બીજી વસ્તુ નથી.
અર્થાત એક વસ્તુની બીજી વસ્તુની સાથે કોઈ પણ સંબંધ નથી રાખતી કારણ કે એક વસ્તુ, બીજી વસ્તુ નથી.
જેમ એક આ પાનું છે, એક પાનું, એક પાનું આ પાનાનું નથી કારણ કે આ પાનામાં આ પાનાનો અભાવ છે,
તો એકની અંદર બીજાનો અભાવ, આના દ્વારા એકની સિદ્ધિ થાય છે.
આનું અસ્તિત્વ સિદ્ધ કરવામાં પણ, તેમાં તેની નાસ્તિ એવી અસ્તિ છે, નો નિશંકથી જાય છે. સમજ્યા?
એવું કેમકે, કેમકે બન્નેના પ્રદેશ જુદું છે. પ્રદેશ ક્ષેત્ર જુદું છે. આનું ક્ષેત્ર જુદું છે અને આનું ક્ષેત્ર જુદું છે.
અને આનું ક્ષેત્ર (કાગળ નું) અને (બીજા કાગળ નું) ક્ષેત્ર જુદું છે. એક ક્ષેત્ર નથી. એક ક્ષેત્ર એટલે એક જગ્યા પર બે કાગળ નથી.
એની જગ્યા પર આ આગળ છે અને એની જગ્યા પર આ કાગળ છે. જગ્યા અલગ અલગ છે.
ઇંજિનિયર સાહેબ! તે જગ્યા રહેવાની જગ્યા જુદી-જુદી છે.
આ કાગળ આમાં રહે છે, આ કાગડ આમાં રહે છે. તો જગ્યા જ જુદી જુદી છે. ક્ષેત્ર જુદું-જુદું છે, બન્નેનું.
એવું આ ભગવાન આત્મા જ્ઞાનમય આત્મા અને રાગાદી બન્નેનું ક્ષેત્ર જુદું-જુદું છે.
એક સાથે રહેવા છતાં, આકાશનું એક પ્રદેશ માં રહેવા છતાં, ઓહોહો! બે ભાવ જુદા-જુદા છે.
આત્મામાં દુ:ખ નથી અને દુ:ખમાં આત્મા નથી. આહાહા!
આત્મામાં દુ:ખ છે અને દુ:ખમાં આત્મા છે એવો વસ્તુનો સ્વભાવ નથી. આહાહા!
લોટામાં પાણી છે અને પાણીમાં લોટો છે એમ છે નહીં. પાણી-પાણીમાં છે લોટો-લોટોમાં છે.
ખાંડ-ખાંડમાં છે અને તેનો મૈલ-મૈલમાં છે, મૈલમાં ખાંડ નથી અને ખાંડમાં મૈલ નથી. આહાહા!
કાપડ-કાપડમાં છે, કાપડ મૈલમાં નથી, મૈલમાં કાપડ નથી.
એમ એક વસ્તુની બીજી વસ્તુ નથી. ક્ષેત્ર ભેદ છે, પ્રદેશ બેદ છે. પોતાના-પોતાના ક્ષેત્રમાં રહે છે, બધા.
બન્નેના પ્રદેશ જુદા હોવાથી, આટલી જુદાઇ આહાહા! પ્રદેશ ભેદ કરવાથી બરાબર જુદું ખ્યાલમાં આવે છે.
જો પ્રદેશ ભેદનો લખ્યું હોય તો, ભાવ ભેદથી તો ભેદ છે, પણ પ્રદેશ એક છે એવી ભ્રાંતિ થઈ જાય છે.
સમજમાં આવ્યું? ભાવ ભેદથી ભેદ છે. ભલે ચેતન અને રાગ જુદા ભાવ ભેદથી ભેદ છે.
પણ ક્ષેત્ર તો એક છે ને એક સત્તા છે ને ? તો કહે નહીં. બે સત્તા જુદી-જુદી છે. એટલે પ્રદેશ ભેદ કરવાથી અત્યંત જુદું ભાશે (હોય છે).
આવું જુદાપણાનો અનુભવ થાય છે. લખ્યું છે ડોક્ટર સાહેબ. પ્રદેશ ભેદ છે. ક્ષેત્ર ભેદ.
આનો (કાગળ) ક્ષેત્ર અને તેનો (કાગળ) ક્ષેત્ર જુદો છે અને આનો (હાથ) ક્ષેત્ર, તેનો (કાગળ) ક્ષેત્ર જુદો છે. હાથનો ક્ષેત્ર અને આ (કાગળનો) જુદો-જુદો છે.
એમ આનો ક્ષેત્ર આ જેટલા ક્ષેત્રમાં આંગડી છે, તે ક્ષેત્રમાં એક જ આંગડી છે.
તેનો ક્ષેત્ર આ છે અને તેનો ક્ષેત્ર આ, બે (નો ક્ષેત્ર એક) નથી. બે જુદું જુદું છે. આહાહા!
એમ એક વસ્તુની બીજી વસ્તુ નથી કેમકે પ્રદેશ ભેદ છે.
ભાવ ભેદથી ભેદ નથી, લક્ષણ ભેદથી ભેદ નથી. લક્ષણ ભેદથી ભેદ છે, ભાવ ભેદથી ભેદ તો છે, પણ પ્રદેશ ભેદથી ભેદ થવાથી અત્યંત જુદાપણું છે. આહાહા!
મૂળ વસ્તુ છે, અહિયાં જે ક્ષેત્ર ભેદ કર્યોને, સાચો કર્યો છે.
ક્ષેત્ર ભેદથી જુદું થાય છે, ભાવ ભેદ અને લક્ષણ ભેદ, તે તો ત લક્ષણ ભેદથી ભેદ છે, વસ્તુ તો એક થાય છે. ભ્રાંતિ રહે છે.
જેમ જ્ઞાન અને આત્મા નામ ભેદથી ભેદ, લક્ષણ ભેદથી ભેદ, વસ્તુ તો એક જ છે, જ્ઞાન અને આત્મા એક છે
તેનો પ્રદેશ ભેદ નથી, તેનો પ્રદેશ (ભેદ નથી) જેટલા ક્ષેત્રમાં જ્ઞાન છે એટલા ક્ષેત્રમાં તે આત્મા પણ છે.
જેટલા ક્ષેત્રમાં ઉપયોગ છે એટલા ક્ષેત્રમાં આત્મા છે, તેમાં પ્રદેશ ભેદ નથી. પણ રાગ અને આત્માનો પ્રદેશ ભેદ છે.
મુમુક્ષુ:- ક્ષેત્ર ભેદ છે એટલા માટે લક્ષણ ભેદ છે? ઉત્તર:- ક્ષેત્ર ભેદ છે એટલા માટે બે પદાર્થ સિદ્ધ થઈ ગયા.
અને બે પદાર્થ સિદ્ધ થઇ ગયા એટલા માટે લક્ષણ ભેદથી ભેદ, નામ ભેદથી ભેદ, વસ્તુ ભેદથી ભેદ, પ્રદેશ ભેદથી ભેદ, સર્વથા જુદું.
સર્વથા જુદું. આહાહા! એવી વસ્તુ છે.
મુમુક્ષુ:- પણ લક્ષણ ભેદથી જ ભેદ હોય, રાગમાં અને આત્મા માં, તો પછી જ્ઞાનમાં અને રાગમાં શું અંતર રહ્યું?
ઉત્તર:-હા! આ રાગ છે, આત્માનું લક્ષણ જ નથી. કેમકે અભેદમાં લક્ષણ-લક્ષ્ય ને ભેદના પ્રકાર હોય છે. રાગ તો ભિન્ન છે.
રાગ ભિન્ન છે, તો રાગ આત્માનું લક્ષણ હોય નહીં. આહાહા! જ્ઞાન તો લક્ષણ છે, પણ રાગ આત્માનું લક્ષણ નથી.
મુમુક્ષુ:- નવી વાત ગઇ. ઉત્તર:- જ્ઞાન અને આત્મા તો એક વસ્તુ છે.
તો લક્ષણ અને લક્ષ્ય એક પદાર્થ હોય છે. એક પદાર્થમાં લક્ષણ અને લક્ષ્ય હોય છે.
ખાંડ અને મીઠાસ, ખાંડ અને મીઠાસ એક પદાર્થ છે. તો લક્ષણ લક્ષ્યનો ભેદ (ભલે) કરે, બાકી વસ્તુ તો એક છે.
એવું જ્ઞાન અને આત્મા તો એક જ છે. લક્ષણ ભેદથી ભેદ કરવાથી પ્રદેશ ભેદ નથી થતો.
પણ રાગનું લક્ષણ પણ ભિન્ન અને પ્રદેશ પણ ભિન્ન છે, એટલા માટે સર્વથા ભિન્ન છે.
અત્યંત ભિન્ન છે, સર્વથા ભિન્ન છે. કથંચિત ભિન્ન-અભિન્ન નથી રાગ. આહાહા!
એટલા માટે આત્મા રાગ ને કરવાવાળો નથી, એટલા માટે ઉપયોગમાં ઉપયોગ છે, તેને જાણે છે, રાગ ને જાણતો નથી.
મુમુક્ષુ:- જેમાં જે છે, તેને જ તો જાણી શકાય છે. ઉત્તર:- હા! બીજું ક્યાંથી જાણી શકાય?
ક્યાંથી જાણી શકાય? જે છે તેને જાણે છે. આહાહા!નો હોય તો તેનેનો જાણે. આહાહા!
કર્તા પણ નથી અને જ્ઞાતા પણ નથી. રાગ આત્મા છે જ નહીં, દ્રવ્ય-ગુણ-પર્યાયમાં નથી.
દ્રવ્યમાં નહીં, ગુણમાં નહીં અને પર્યાયમાં પણ નહીં. આહાહા!
પર્યાયમાં હોય ત્યારે તો કર્તા-કર્મ સંબંધ બની જાય. પર્યાયમાં પણ નથી એટલા માટે કર્તા-કર્મ સંબંધ બનતો નથી.
અને પર્યાય જ્યારે દ્રવ્ય ને જાણે છે, ત્યારે દ્રવ્યમાં રાગ નથી, ગુણમાં રાગ નથી અને પર્યાયમાં રાગ નથી.
જ્ઞાનની પર્યાયમાં રાગ નથી. આહાહા! રાગ જુદૂ અને જ્ઞાન જુદું રહે છે.
બંનેના પ્રદેશ ભિન્ન હોવાથી, ભિન્ન થવા થી નહીં, ભિન્ન હોવાથી. અનાદિ અનંત ભિન્ન છે. ક્રોધ અને રાગ એક પ્રદેશ, એક ક્ષેત્ર નથી.
ભગવાનની પુજાનો જે શુભભાવ આવ્યા કરે તેને જાણનારનું જ્ઞાન છે, જો જ્ઞાનમાં આત્મા જાણવા માં આવે છે, તે જ્ઞાનથી પુજાનો રાગ ભિન્ન છે.
રાગ અત્યંત ભિન્ન છે. રાગ જડ અને અચેતન છે. પુજાનો રાગ જડ અને અચેતન છે, આહાહા!
તો તેની સાથે કર્તા-કર્મ સંબંધ નથી અને જ્ઞાતા-જ્ઞેયનો સંબંધ પણ નથી. એવી વસ્તુ છે.
જ્યારે જ્ઞાન આત્મામાં અભિમુખ થાય છે, તો આત્મા જાણવામાં આવે છે, રાગ જાણવા માં નથી આવતો, કેમકે આત્મામાં રાગ નથી.
અને આત્મા જાણવામાં આવે, સાથે આનંદ પણ જાણવામાં આવે છે, પણ રાગ તો જાણવામાં આવતો નથી.
આનંદ જાણવામાં આવે દુ:ખ જાણવામાં આવતું નથી. દુ:ખ આત્મામાં નથી. જો જેમાં નથી તેમાં એ જાણવામાં નથી આવતું.
મુમુક્ષુ:- ભાવકર્મની સાથે ભાવ ઇન્દ્રિય પણ લઈ શકાય છે? ઉત્તર:- હા! લઈ શકાઈ છે.
ભાવ ઇન્દ્રિય ભાવકર્મ એક જ જાતિ છે.
મુમુક્ષુ:- ભાવ ઇન્દ્રિયના પ્રદેશ ભિન્ન છે? ઇન્દ્રિય જ્ઞાન? ઉત્તર:- હા! પ્રદેશ ભિન્ન છે. ઇન્દ્રિય જ્ઞાન પ્રદેશ ભેદ છે. તે જ્ઞેય છે જ્ઞાન નથી.
જ્ઞાન અને આત્માના પ્રદેશ ભિન્ન નથી. એક પ્રદેશ છે.
મુમુક્ષુ:- ભાવ ઇન્દ્રિય અને ભાવકર્મ ના પ્રદેશ એક જ છે? ઉત્તર:- એક જ છે.
આ જુદો પ્રદેશ છે, પોતાનાથી ભિન્ન પ્રદેશમાં છે. ભાવકર્મ અને ભાવ ઇન્દ્રિય પોતાના પ્રદેશથી જુદા છે.
પોતાના પ્રદેશમાં શું છે? પોતાના પ્રદેશમાં અતીન્દ્રિય જ્ઞાનમયી આત્મા છે, ગુણ પણ છે અને તે ગુણ અને ગુણી ને જાણવાવાળો ઉપયોગ પણ પોતાના પ્રદેશમાં છે
ઉપયોગનો પ્રદેશ ભિન્ન નથી, ઉપયોગનો પ્રદેશ ભિન્ન નથી. પણ ભાવ ઇન્દ્રિય અને રાગનો પ્રદેશ બિન્ન છે. સર્વથા ભિન્ન છે.
મુમુક્ષુ:- ભાવ ઇન્દ્રિય અને રાગનો પ્રદેશ એક છે? ઉત્તર:- એક પ્રદેશમાં બધુ નાખીદો તો પુદગલનો પ્રદેશ છે
તે પુદગલનો ક્ષેત્ર માં, પુદગલના ક્ષેત્રમાં ભાવ ઇંદ્રિય પણ છે, પુદગલના ક્ષેત્રમાં ભાવકર્મ પણ છે, પુદગલના ક્ષેત્રમાં પાંચ મહાવ્રત રહે છે.
પાંચ મહાવ્રત ક્યાં રહે છે? મુમુક્ષુ:- ત્યાં રહે છે.
ઉત્તર:- પુદગલના ક્ષેત્રમાં રહે છે. અમારા ક્ષેત્રમાં નથી રહેતા. ચેતનના ક્ષેત્રમાં જડનો અત્યંતાભાવ છે.
મુમુક્ષુ:- બરાબર! જ્ઞેય છે ને? ઉત્તર:- જ્ઞેય છે. જ્ઞાન ક્યાં છે (તે) આહાહા! પર જ્ઞેય છે.
બધુ પુદગલના ક્ષેત્રમાં નાખી દો, તેમાં સમાઈ જશે. તેમાં સમાઈ જશે.
ભાવ ઇન્દ્રિય, દ્રવ્ય ઇન્દ્રિય, દ્રવ્યકર્મ બધુ તેમાં, પુદગલમાં સમાઈ જશે.
પુદગલનું પેટ મોટું છે. અહિયાં આત્માનું પેટ મોટું છે.
તેમાં કેટલું સમાઈ છે? અનંત ગુણ સમાઈ છે, અનંત ગુણની નિર્વિકારી પર્યાય પણ સમાઈ છે. એવું પેટ મોટું છે આત્માનું.
મુમુક્ષુ:- આત્મા પોતાના ક્ષેત્રમાં મોટો છે, પુદગલ પોતાના ક્ષેત્રમાં મોટો છે.
ઉત્તર:- હા! ભાગ છે. આ ભાગ સ્વ અને પરની ભેદજ્ઞાનની કળા ચાલે છે.
મુમુક્ષુ:- સ્વરૂપથી જુદું છે. ઉત્તર:- સ્વરૂપથી જુદું છે. તેમાં એક સત્તાની અનુપપતિ છે.
આહાહા! રાગ અને જ્ઞાનની સત્તા જુદી-જુદી છે, એક સત્તા નથી.
સત્તા બે કેમ છે, જુદી-જુદી? કે પ્રદેશ છે. તે ન્યાય આપ્યો. પ્રદેશ જુદી (હોવા)થી સત્તા જુદી છે.
આની સત્તા અને આની સત્તા જુદી છે. કેમકે ક્ષેત્ર જુદું છે.
એટલી જુદાઇ છે? પુણ્ય તત્વ અને આત્મ તત્વમાં એટલી જુદાઇ છે. આહાહા! પુણ્ય તત્વ જડ તત્વ છે, ચેતન નથી. ચેતનની ભ્રાંતિ થઈ ગઈ.
આહાહા! તેમાં જ્ઞાન જ નથી. પુણ્યના પરિણામમાં જ્ઞાન છે જ નહી. જ્ઞાન નથી, તો આત્મા ક્યાંથી હોય?
જ્ઞાન નથી તેમાં, પર્યાય જ્ઞાનની જ્ઞપ્તિ નથી. તો આત્મા ક્યાંથી આવે? આહાહા!
તેને એક સત્તાની અનુત્પતિ છે. બે સત્તા જુદી-જુદી છે. એક હોવાની ભ્રાંતિ થઈ ગયી, તે તો અજ્ઞાન છે, સંસાર છે.
આ બે (આંગળી) જુદી-જુદી છે, એક લાગે છે.
બે ભાઈ સાથે ચાલે છે, સારું! બે એક થઈ જાય છે?
સાથે-સાથે બે ભાઈ ચાલે, તો પણ બે બેરૂપ છે, બે બેરૂપ છે, એકરૂપ થતાં નથી.
આ ડાબો હાથ છે જમણો હાથ છે, એક નથી થતો. એક થાય છે?
ડાબો હાથ ડાબો હાથ, જમણો હાથ (જમણો હાથ છે) આહાહા! એક થતો નથી.
એક થાય તો લૂલો થઈ જાય. એક જ હાથ થઈ જાય, બે હાથ થાય નથી. લૂલો સમજોને? પણ બે મળીને એક ક્યારેય થતો નથી.
જ્ઞાન અને રાગ અનાદિ-અનંત જુદા જ છે. જુદા જ રહે છે અને જુદા હોવાથી નાશ થઈ જાય છે.
જ્ઞાન જુદું અને રાગ જુદું. પટ્ટી કાટાં હતા ને ત્યાં. આહાહા!
અને આપ્રકાર જેમ કે એક વસ્તુની બીજી વસ્તુ નહીં હોવાથી. આહાહા! એક વસ્તુની બીજી વસ્તુ, આખી વસ્તુ જુદી.
એક પર્યાયથી બીજી પર્યાય જુદી એમ નહીં, વસ્તુ જુદી. સારું! દયાનું પરિણામ? જુદું છે.
હોય છે તો આત્મામાં? મુમુક્ષુ:- ના.
ઉત્તર:- ના. તો આત્મામાં શું થાય છે? મુમુક્ષુ:- જ્ઞાન (થાય છે).
ઉત્તર:- જ્ઞાન થાય છે. હા! તે જ્ઞાન દયાનું છે કે આત્માનું? મુમુક્ષુ:- આત્માનું.
ઉત્તર:- હા! એમ લેવું. તેને એક સત્તાની અનુત્પતિ છે.
અને એ રીતે એક વસ્તુની બીજી વસ્તુ નહિ હોવાથી એક સાથે બીજીને આધારાધેયસંબંધ પણ નથી જ..
આહાહા! કેટલું ન્યાયપૂર્વક આપ્યું છે. આધાર-આધેય સંબંધ નથી.
આ હાથના આધારથી ચશ્માનો ડબ્બો રહે નહીં. કેમકે એક વસ્તુ બીજી વસ્તુ ની નથી અને પ્રદેશ ભેદ છે.
આધાર-આધેય સંબંધ નથી, આધાર-આધેય સંબંધ નથી, તો કર્તા-કર્મ સંબંધ પણ નથી.
રાગ આત્માના આધારથી નથી, વસ્તુ જુદી છે. આધાર-આધેય નથી, એટલે કર્તા-કર્મ સંબંધ પણ નથી.
સાચે જ્ઞાતા-જ્ઞેય સંબંધ પણ નથી. તો કર્તા-કર્મ સંબંધ તો દૂર રહ્યો.
આધાર-આધેય સંબંધ નથી. આત્માના આધારથી દયા નથી થતી.
દયાના પરિણામનો આધાર આત્મા નથી. તો કોનો આધાર છે? પુદગલના આધારથી થાય છે.
મારા આધારથી નથી થતો આટલી ભેદજ્ઞાનની કળા છે.
બધા તો શુભભાવથી ધર્મ માને છે. શુભ કરો, તો કરતાં-કરતાં, પુણ્ય કરો, તો કરતાં-કરતાં ધર્મ થશે. આહાહા!
મુમુક્ષુ:-પુણ્ય ભાવ પુદગલના આધારથી તો થાય છે. પણ અહિયાં તો કહે છે કે પુદગલમાં જ થાય છે.
ઉત્તર:- હા! પુદગલમાં જ થાય છે, પુદગલ જ છે. આહાહા! ક્ષેત્ર તે તેના ક્ષેત્રમાં છે. મારા ક્ષેત્રમાં નથી.
તેમાં શું? આપણાં ક્ષેત્રમાં ચંદનનું વૃક્ષ હોય છે, તેની બાજુમાં શાકનું જાળ હોય છે. કાટાં વાળું, કોઈ પણ. તો ક્ષેત્ર જુદું-જુદું છે.
ચંદન(નું વૃક્ષ અને શાક)નું વૃક્ષ છે, ક્ષેત્ર જુદું-જુદું છે.
એમ જેમાં ચંદન વૃક્ષ (આત્મામાં ) શીતળ જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે. અને આકુળતામય રાગ તે જુદો છે, મારાથી જુદો છે.
ઘણો જુદો છે. તે મારામાં આવતો નથી. પ્રવેશ નથી અંદર માં. ક્ષેત્ર જુદું છે, પ્રદેશ જુદું છે.
ક્ષેત્ર જુદું છે. પ્રદેશ ભેદથી ઘણું જુદું પાડે છે. ઘણું
ભાવ ભેદથી ભેદ અને લક્ષણ ભેદથી ભેદ. કોઈ અત્યારે એવી કલ્પના કરે છે.
અજ્ઞાની જીવ કલ્પના કરે છે, કે ભાવ ભેદથી ભેદ કહો, પણ પ્રદેશ ભેદથી ભેદ ન કહો. આ એકત્વબુદ્ધિ વાળા બોલે છે, અજ્ઞાની બોલે છે.
અજ્ઞાનીનો સ્વર છે આ, તે અજ્ઞાનીની ભાષા છે. બચાવ કરે છે. સમજ્યા?
તે કહે હમણાં ચાલે છે, સમજ્યા? (હમણાં) ચાલે છે વાત. મારી સામે તો ઘણું આવે છે.
ભાવ ભેદથી ભેદ કહો, લક્ષણ ભેદથી ભેદ કહો, તો ક્ષેત્ર તો એક છે, બિલકુલ ક્ષેત્ર એક નથી.
મુમુક્ષુ:- ડોક્ટર કહે છે કે આમાં તો લખ્યું છે જુદું.
ઉત્તર:- આમાં તો લખ્યું છે પણ માનવું જોઈએ ને, માનવું જોઈએ ને.
આમાં લખ્યું છે કે પુણ્યથી ધર્મ નથી થતો? બધા માને છે? કોઈ-કોઈ માને છે. કોઈ-કોઈ માની જાય છે બાકી બધા માનતા નથી.
જેનો હોનહાર સારા મોક્ષ થવાનો કાળ નજીક આવી ગયો, તે માની લે છે
પુણ્યથી ધર્મ નથી થતો. જ્ઞાનથી ધર્મ થાય છે, આત્મા જ્ઞાનથી ધર્મ થાય છે. શાસ્ત્ર જ્ઞાનથી નહીં. આત્મ જ્ઞાનથી જ.
આત્માના અનુભવથી, જ્ઞાન અર્થાત અનુભવ. જે જ્ઞાનમાં આનંદનો સ્વાદ આવે તેનું નામ જ્ઞાન છે. આહાહા!
જ્ઞાનનું લક્ષણ જાણે તો છે, પણ અનુભૂતિ લક્ષણ આનંદ છે, તેનું. આહાહા!
અતીન્દ્રિય આનંદ આવે છે, જ્ઞાનની અંદર. તેનું નામ જ્ઞાન છે બાકી અજ્ઞાન છે. કોરું અજ્ઞાન.
એક વસ્તુની બીજી વસ્તુ નહીં હોવા થી આધાર-આધેય સંબંધ નથી. આહાહા!
અદ્ધરથી થાય છે રાગ? આત્માના આધારના વગર? ભીત (દીવાલ)માં થવું જોઈએ?
અરે! દીવાલ જેમ જુદી છે, ભલે દીવાલ તો નોકર્મ પદાર્થ છે, તેમાં રાગ નથી.
પણ અહિયાં રાગ ઉત્પન થાય છે. તો જેમ દીવાલ જુદી છે, એમ રાગ જુદો છે.
જ્ઞાનથી આત્મા અભિન્ન છે અને રાગથી જુદો છે. આહાહા!
એટલે (બધી વસ્તુ ના) પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રતિષ્ઠારૂપ (દ્રઢતાપૂર્વક રહેવારૂપે) જ આધારઆધેયસંબંધ છે. આહાહા!
પોતાની વસ્તુ પોતાના સ્વરૂપમાં રહે છે. જે આત્મા છે તે પોતાના જ્ઞાન સ્વરૂપ માં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે.
પણ આત્મા રાગમાં જાતો નથી અને રાગ અહિયાં આવતો નથી. આહાહા! અલગ-અલગ વસ્તુ છે.
સાથે-સાથે રહેવામાં જુદો રહે છે. સાથે-સાથે માં, સંયોગ અને સ્વભાવ સાથે સાથેમાં રહે છે.
શરીર અને આત્મા સાથે રહે છે, સંયોગ. પણ તેની અંદર જુદો છે કે એક થઈ ગયો? મુમુક્ષુ:- જુદો છે.
એમ રાગનો સંયોગ અને જ્ઞાનનો સ્વભાવ, સાથ-સાથમાં રહેવામાં રાગ જુદો છે અને જ્ઞાન જુદો છે.
રાગમાં જ્ઞાન આવતું નથી અને જ્ઞાનમાં રાગ આવતો નથી. એક વસ્તુની બીજી વસ્તુ બિલકુલ નથી.
અર્થાત જ્ઞાન, ચમત્કારિક પદાર્થ છે. ભાગ્યસાળી ડોક્ટર સાહેબ! ભાગ્યસાળી છે.
બે વર્ષથી મને વાત કરી હતી સંધ્યા એ કે બે વર્ષથી તેનો ભેટો થયો. બે ત્રણ વર્ષ થી. સમજ્યા? આહાહા!
ભાગ્યસાળી. લોટરી લાગી ગયી સમજો. એવી ચીજ છે. આહાહા! બેસતી નથી. પ્રદેશ ભેદ (ની વાત), ૪૫ વર્ષના અભ્યાષી ને
આમ લખ્યું છે તો એના આધારથી તો હા બોલવું જોઈએ કે નહીં. દેવ-ગુરૂ-શાસ્ત્રની શ્રદ્ધા છે કે નથી તને જો! સમયસાર વાંચી લે.
તનેનો બેસે તો જુદી વાત છે પણ આમાં લખ્યું છે તો હા તો બોલ.
કે નથી પ્રદેશ ભેદ નથી. અર્થાત કે તેનો (શાસ્ત્ર નો) નકાર કરે છે. તેનો નકાર કરે છે, શાસ્ત્ર નો. આહાહા!
શાસ્ત્રનો નકાર નથી કરતો, આત્માનો નકાર કરે છે. આત્મા નો. આહાહા! શાસ્ત્ર તો શાસ્ત્ર છે. આહાહા!
અર્થાત કે વ્યવહાર શ્રદ્ધાથી ભ્રષ્ટ છે. નિશ્ચય શ્રદ્ધા તો ભ્રષ્ટ જ છે. પણ વ્યવહાર શ્રદ્ધાથી પણ ભ્રષ્ટ છે.
શાસ્ત્રમાં લખ્યું હોય તો આપણે નરમ બની જવું જોઇયે. આ જિનવાણી છે.
હું વિચાર કરીશ, બેસાડીસ. તો ક્ષમ્ય છે. સમજ્યા? પણ આ છે ખોટું છે આમ નહીં બોલવું જોઇયે. આહાહા!
અર્થાત (બધી વસ્તુને) આપણાં સ્વરૂપમાં પ્રતિષ્ઠારૂપ (દ્રઢતાપૂર્વક રહેવારૂપ) જ આધારઆધેયસંબંધ છે.
અર્થાત જ્ઞાન જો કે જ્ઞાન અર્થાત આત્મા, જ્ઞાન જો કે, આત્મા જો કે, શુદ્ધાત્મા જો કે,
જ્ઞાયક ભાવ જો કે, જ્ઞાયક ભાવ જો કે જાણવાની ક્રિયારૂપ પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રતિસ્ઠિત છે.
આહાહા! આ જ્ઞાયક ભાવ ક્યાં રહે છે? કે જાણવાની ક્રિયામાં રહે છે. આહાહા! બિરાજમાન છે. તે પ્રતિસ્ઠિત છે.
પોતાના જ્ઞાનમાં જ્ઞાયક રહે છે. જ્ઞાનની બહાર જ્ઞાયક જાતો નથી.
કેમ? કે જ્ઞાનમાં જ્ઞાયક રહે છે તેનો અર્થ શું? કે જ્ઞાનમાં જ જ્ઞાયક જાણવા માં આવે છે. તો જ્ઞાયક જ્ઞાનમાં રહે છે.
(જ્ઞાયક) રાગમાં જાણવામાં આવતો નથી તો રાગમાં રહેતો નથી.
જાણવાની ક્રિયામાં આત્મા છે કેમકે જાણવાની ક્રિયામાં જાણનાર જાણવામાં આવે છે.
જાણવાની ક્રિયામાં જાણનાર જ્ઞાયક ભાવ જાણવામાં આવે છે.
આવે છે, તો જો ભાવમાં જ્ઞાયક ભાવ જાણવામાં આવે છે, તે ભાવમાં જ જ્ઞાયક ભાવ છે.
જે ભાવ માં, રાગ માં, આત્મા જાણવામાં આવે નહીં, તો તે ભાવમાં જ્ઞાયક ભાવ છે નહીં. જાણવાની ક્રિયામાં જ આત્મા બિરાજમાન છે.
ખાંડની મીઠાસમાં શાકર છે. વાસણમાં શાકર નથી.
અને ખાંડની મૈલમાં પણ ખાંડ નથી. મૈલ મૈલમાં છે અને ખાંડમાં ખાંડ છે.
અને ખાંડનો ભેદ કરો તો ખાંડ ક્યાં છે? કે મીઠાસમાં છે. તે ભેદનું કથન છે. અભેદમાં તો ખાંડમાં ખાંડ છે.
પણ ભેદ કરી ને સમજાવે છે, તો તે ખાંડ નામનું જે દ્રવ્ય પદાર્થ છે, તે ક્યાં છે?
કે ખાંડની મીઠાસની સ્થિતિ, પર્યાયમાં ખાંડ દ્રવ્ય રહે છે. પણ મૈલમાં રહેતી નથી. બાકી તો ખાંડ ખાંડમાં છે.
ખાંડ, ખાંડની મીઠાસ પર્યાયમાં છે. તે પણ ભેદનું કથન થઈ જાય છે. તો હવે અભેદ કરીશું. માર્મિક છે.
જ્ઞાન જો કે, જ્ઞાન અર્થાત આત્મા, શુદ્ધાત્મા, જ્ઞાયક ભાવ જો કે જાણવાની ક્રિયારૂપ પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રતિસ્ઠિત છે. રહે છે.
ભગવાન આત્મા તો આત્માના જ્ઞાનમાં રહે છે. ભગવાન આત્મા શાસ્ત્ર જ્ઞાનમાં રહેતો નથી.
ભગવાન આત્મા પુજાના વિકલ્પમાં રહેતો નથી. જાત્રાના વિકલ્પમાં રહેતો નથી.
ઉપવાસના શુભ ભાવમાં ભગવાન આત્મા બિરાજમાન નથી. અર્થાત તે ધર્મના ધર્મી પણ નથી અને ધર્મ પણ નથી.
તે તો પ્રદેશ ભેદ છે ભાઈ! આહાહા! સામાયિક નો રાગ આવ્યો, તો રાગમાં આત્મા છે? આહાહા! રાગમાં આત્મા આવતો નથી.
કે પ્રદેશ ભેદ છે. સામાયિકનો રાગ અને આત્મા જુદી વસ્તુ છે.
અર્થાત સામાયિકનો રાગ ને કરવાવાળો આત્મા નથી. તેને જાણવાવાળો પણ નથી. જાણવાવાળા ને જાણે છે. આહાહા!
જેમાં આત્મા રહે છે તે ધર્મ છે. અને જે આત્મા રહે છે તે ધર્મી છે.
ધર્મી ધર્મમાં રહે છે, ધર્મી કર્મામાં રહેતો નથી.
ધર્મી ધર્મમાં રહે છે, કર્મમાં રહેતો નથી.
દયા દાનમાં ભગવાન આત્મા રહેતો નથી. કેમકે તે કર્મ છે. આહાહા! આત્માનો ધર્મ નથી.
ધર્મી ધર્મમાં રહે છે. તે પણ ભેદનું કથન સમજાવી જાય છે.
સમજવા માટે ભેદ છે બાકી તો ધર્મી ધર્મી માં રહે છે. પછી બસ, મૌન થઈ જાઓ. બસ. છેલ્લે તે વાત છે.
મુમુક્ષુ:- આજે પરાકાસ્ઠાની વાત ચાલે છે. આ તરફ અભેદની પરાકાસ્ઠા અને તે તરફ ભેની પરાકાસ્ઠા.
ઉત્તર:- ભેદની પરાકાસ્ઠા. અર્થાત જ્ઞાનની જો જ્ઞાયકની જો જાણવાની ક્રિયારૂપ પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રતિસ્ઠિત છે, રહે છે,
તે, જાણવાની ક્રિયાને, હમણાં અભેદ કરે છે. એ જે જાણવાની ક્રિયા છે આત્માની જાણવાની ક્રિયા.
તે જ્ઞાન થી અર્થાત આત્માથી અભિનત્વ હોવાથી, જ્ઞાનમાં જ છે.
જ્ઞાન જ્ઞાનમાં જ છે, પહેલા જ્ઞાન જાણવાની ક્રિયા માં, જ્ઞાન અર્થાત આત્મા જાણવાની ક્રિયા માં, હમણાં અભેદ હોવાથી જ્ઞાન જ્ઞાનમાં આવી ગયું.
આત્મા આત્મામાં છે. આત્મા જાણવાની ક્રિયામાં પણ નથી રાગમાં તો નથી.
શું કહ્યું? ભગવાન આત્મા રાગ ની ક્રિયામાં તો નથી,
પણ ભેદ ને સમજવા માટે રાગ માં નથી, રાગની ક્રિયામાં નથી.
કર્મમાં જ્ઞાયક નથી, તો ધર્મ માં, જાણવાની ક્રિયા જે ધર્મ છે, પર્યાય છે તેમાં દ્રવ્ય છે.
પછી તો, આહાહા! તેમાં પણ નથી. તે તો આત્મા આત્મામાં છે.
આત્મા આત્મામાં છે. આહાહા! તો ત્યાં અનુભવ થાય છે. ત્યાં અનુભવ થાય છે.
અધર અનુમાન હોય છે. કે રાગમાં નથી, જાણવાની ક્રિયામાં આત્મા છે. ત્યાં અનુમાન, અનુભવ નથી.
અને પછી અભેદ કરીને લખ્યું, કે જ્ઞાન જ્ઞાનમાં છે.
પહેલા જ્ઞાન જ્ઞપ્તિક્રિયામાં હતું, હમણાં આગળ વધો. આગળ વધો કે હું આમાં છું? નહીં. હું તો મારામાં છું.
જ્ઞાનની પર્યાય અભેદ થઈ જાય છે. જ્ઞાનની પર્યાય અભેદ થઈને અનુભવ થાય છે.
અભેદમાં ભેદ જોવામાં નથી આવતો. રાગમાં નથી એ સમજાવા માટે જ્ઞાન ઉપયોગમાં ઉપયોગ છે,
જાણવાની ક્રિયામાં ભગવાન આત્મા છે, એમ સમજાવ્યું. પણ તે તો અનિત્ય છે, અનિત્યમાં નિત્ય (રહે) છે એમ કહેવું એ વ્યવહાર થઈ ગયો.
નિત્ય નિત્યમાં છે. આહાહા! તો અનિત્ય પણ નિત્ય જેવો થઈ ગયો. અનિત્ય પણ નિત્ય જેવો થઈ ગયો.
નિત્ય થઈ ગયો નથી, નિત્ય જેવો થઈ ગયો. હા! એક એક શબ્દની કિમ્મત છે.
મુમુક્ષુ:- કાલે જે પંડિતજી આવ્યા હતા તે કહેતા હતા કે ૪૦ વર્ષથી મારો અભ્યાસ ચાલુ છે.
મને એ ખટક લાગી હતી, જે ભાઈજી ને આજે મે પ્રશ્ન કર્યો તો મારુ સહજ સમાધાન થઈ ગયું.
આજે પ્રશ્ન છૂટ્યો છે ૪૦ વર્ષ પછી. તમારો તો સાથ નહીં છોડવો જોઇયે સાહેબ!
ઉત્તર:- મારો સાથ છોડીને તમે તમારી સાથે રહો. મુમુક્ષુ:- તો તે આપનો સાથ છે.